Bókmenntir

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Gamlar bækur í bókasafni Merton College í Oxford í Englandi.

Bókmenntir eru safn texta eða rita, bæði skáldverka og ljóða (fagurbókmennta) og annarra ritverka, svo sem fræðirita. Hugtakið á fyrst og fremst við um ritverk en hefur líka verið notað yfir verk munnlegrar menningar, svo sem þjóðsögur, sönglög og kvæði. Ýmiss konar rit og ritun teljast til bókmennta, til dæmis ljóðlist, leikritun, skáldskapur og fræðiritun.

Bókmenntir geta haft mikið gildi fyrir þau samfélög þar sem þær urðu til. Biblían og Ilíonskviða eru dæmi um merk ritverk, sem eru veigamikill þáttur í bókmenntaarfi þeirra þjóða sem skrifuðu þau, og Íslendingasögurnar, eins og til dæmis Njála, hafa mótað mjög sjálfsmynd Íslendinga í gegnum aldirnar. Heimsbókmenntir eru bókmenntir sem eru þekktar og hafa haft mikil áhrif á menningu víða um heim.

Bókmenntafræði er fræðigrein sem fæst einkum við rannsóknir á bókmenntum, meðal annars með aðferðum bókmenntarýni.

Saga[breyta]

Hernaðarlistin eftir Sun Tzu í prentaðri kínverskri bambusbók frá 18. öld.
Aðalgrein: Bókmenntasaga

Elstu bókmenntir sem þekktar eru koma frá fyrstu menningarsvæðunum sem notuðust við ritmál, Súmer og Egyptalandi. Elsta dæmið um bókmenntaverk er Gilgameskviða sem er talin vera frá því fyrir 2000 f.Kr. Egypska Dauðrabókin er talin vera frá 18. öld f.Kr. þótt hlutar hennar séu hugsanlega mun eldri. Þessar elstu bókmenntir innihalda hluti úr munnlegri geymd sem gætu hafa gengið mann fram af manni um aldir áður en þeir voru skrifaðir niður.

Elstu indversku Vedaritin eru talin vera frá því um 1500 f.Kr. Helgirit hindúa, Purana, og sagnakvæðin Ramayana og Mahabarata eru frá 5. til 3. öld f.Kr. Þessi rit höfðu mikil áhrif á bókmenntir og listir um alla Asíu. Áhrif þessara bókmennta og þeirra trúarbragða sem þau tilheyrðu urðu til þess að sanskrít var notuð sem bókmenntamál í Suður-Asíu og Suðaustur-Asíu öldum saman.

Elstu helgirit gyðinga, bækur Gamla testamentisins, eru talin vera samin á hebresku frá 8. til 5. aldar f.Kr. þótt elstu þekktu handritin séu Dauðahafshandritin, þau elstu frá 2. öld f.Kr. Sjötíumannaþýðingin er þýðing á einum hluta hebresku biblíunnar, Fimmbókaritinu, á koine grísku á 3. og 2. öld f.Kr. Þessi rit höfðu mikil áhrif á miðaldabókmenntir vegna útbreiðslu abrahamískra trúarbragða á síðfornöld. Bækur Nýja testamentisins voru ritaðar á koine grísku á 2. og 3. öld e.Kr.

Þegar talað er um fornaldarbókmenntir er yfirleitt átt við bókmenntir á grísku og latínu sem hafa haft mikil áhrif á vestræna bókmenntahefð. Klassískar grískar bókmenntir telja meðal annars Hómerskviður, ljóð Saffóar og leikrit Æskýlosar, Sófóklesar og Evrípídesar, heimspekirit Platóns og Aristótelesar, sem lagði grundvöllinn að bókmenntafræði með riti sínu Um skáldskaparlistina, sagnfræðirit Heródótosar og Þúkýdídesar og ævisögur Plútarkosar. Klassískar latínubókmenntir telja verk skáldanna Virgils, Hóratíusar, Propertiusar, Ovidiusar og Juvenalis, leikskáldánna Plautusar og Terentiusar, verk sagnaritaranna Sallustiusar, Liviusar og Tacitusar og ritgerðir heimspekinganna Ciceros og Senecu yngri. Líkt og sanskrít var latína helsta bókmenntamál Evrópu öldum saman, löngu eftir að hún hætti að vera móðurmál íbúa Ítalíuskagans og var helsta bókmenntamál Vestur-Evrópu á miðöldum.

Klassískar kínverskar bókmenntir eru rit á klassískri kínversku frá því fyrir tíma Qin-veldisins sem hófst árið 256 f.Kr. Þær telja meðal annars helstu verk konfúsíusisma og taóisma (til dæmis Bókina um veginn), Hernaðarlistina eftir Sun Tzu sem er að uppruna frá 6. öld f.Kr. og verk sagnaritaranna Zuo Qiuming og Sima Qian.

Prentun á pappír hófst í Kína á 6. öld en elstu heimildir um prentletur eru frá 10. öld. Frá Kína breiddist prentlistin út með búddismanum um Asíu og þaðan til Evrópu. Evrópubúar fundu síðan upp prentvélina um 1436 sem skapaði forsendur fyrir fjöldaframleiðslu bókmennta og hafði mikil áhrif bæði á form þeirra og innihald.

Bókmenntaform[breyta]

Bókmenntir koma fyrir í fjölbreyttum myndum og hefð er fyrir því að greina ólík form framsetningar í nokkra flokka. Algengt er að gera greinarmun á framsetningu í bundnu og óbundnu máli. Eins er algengt að gera greinarmun á skáldskap og bókmenntum sem setja fram sannverðugar upplýsingar. Þá er oft gerður greinarmunur á bókmenntum sem settar eru fram í rituðu máli annars vegar og munnlega hins vegar. Lengst af í vestrænni bókmenntahefð var sett samasemmerki milli bundins máls og fagurbókmennta. Í samtímanum er þessu hins vegar öfugt farið: framsetning í bundnu máli telst fremur til undantekninga nema í ljóðlist.

Bundið mál[breyta]

Aðalgrein: Bundið mál

Óbundið mál[breyta]

Aðalgrein: Óbundið mál

Bókmenntagreinar[breyta]

Aðalgrein: Bókmenntagrein

Bókmenntum er gjarnan skipt í bókmenntagreinar, gjarnan með tilvísun til bókmenntaforms enda voru margar bókmenntagreinar löngum taldar eiga að vera í einu formi eða öðru; en einnig tekur skipting mið af efnistökum, frásagnarhætti, tón og jafnvel lengd.[1] Í ritinu Um skáldskaparlistina flokkaði Aristóteles skáldskap í leikverk (harmleiki, gamanleiki og satýrleika), ljóð eða lýrískan kveðskap, söguljóð og lofkvæði. Allar þessar bókmenntagreinar voru á þeim tíma aðeins til í bundnu máli. En aðrar greinar bókmennta voru til í óbundnu máli, svo sem sagnaritun, lofræður, heimspeki og ýmiss konar fræðirit.

Tengsl ákveðinna bókmenntagreina við bókmenntaform eru ekki lengur jafn sterk og þau voru í fornöld. Til dæmis eru leikverk nútímans gjarnan í óbundnu máli. Bókmenntagreinum ætti þó ekki að rugla saman við bókmenntaform (til dæmis ljóð og myndasaga) eða aldursflokka (til dæmis unglingabókmenntir og barnabókmenntir). Dæmi um bókmenntagreinar eru háðsádeila, hjarðkvæði, stofudrama, vísindaskáldskapur og sálmur.

Leikrit[breyta]

Aðalgrein: Leikrit

Ljóð[breyta]

Aðalgrein: Ljóð

Ritgerðir[breyta]

Aðalgrein: Ritgerð

Skáldsögur[breyta]

Aðalgrein: Skáldsaga

Smásögur[breyta]

Aðalgrein: Smásaga

Bókmenntastefnur[breyta]

Myndljóð eftir Guillaume Apollinaire sem bjó til orðið súrrealismi.
Aðalgrein: Bókmenntastefna

Bókmenntastefnur eru fagurfræðilegar stefnur, viðhorf til formlegra einkenna bókmennta og ákveðinna bókmenntagreina, sem þykja einkenna bókmenntir tiltekins tímabils eða hóps skálda og rithöfunda; eða jafnvel stefna sem höfundar lýsa sjálfir yfir að þeir fylgi. Bókmenntastefnur geta þannig verið komnar til löngu síðar en þær bókmenntir sem þær lýsa en líka verið samdar áður en nokkrar bókmenntir eru orðnar til sem fylgja þeim, eins og þegar þær eru búnar til með stefnuyfirlýsingu. Bókmenntastefnur eru einkum notaðar til að lýsa bókmenntum frá nýöld. Dæmi um bókmenntastefnur eru rómantíska stefnan, félagslegt raunsæi, módernismi, súrrealismi og dadaismi.

Tilvísanir[breyta]

  1. Sjá Jakob Benediktsson (1989), s.v. bókmenntagreinar.

Heimildir[breyta]

  • Jakob Benediktsson, Hugtök og heiti í bókmenntafræði, 2. útg. (Reykjavík: Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands og Mál & menning, 1989 [1983]).

Tenglar[breyta]

Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu
Einkennismerki Wikitilvitnunar
Wikivitnun er með safn tilvitnana á síðunni
  Þessi bókmenntagrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.