Ítalska

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Ítalska
italiano
Málsvæði Ítalía og 29 önnur lönd
Heimshluti Suður-Evrópa
Fjöldi málhafa 70 milljónir
Sæti 21
Ætt indóevrópsk tungumál

 ítalísk tungumál
  rómönsk tungumál
   Ítalska

Stafróf {{{stafróf}}}
Opinber staða
Opinbert
tungumál
Ítalía, Sviss, San Marínó, Slóvenía, Vatíkanið, Istría (Króatía)
Fyrsta mál
heyrnarlausra
{{{fyrsta mál}}}
Stýrt af Accademia della Crusca
Tungumálakóðar
ISO 639-1 it
ISO 639-2 ita
ISO 639-3 {{{iso3}}}
SIL ITA
ATH: Þessi grein gæti innihaldið hljóðfræðitákn úr alþjóðlega hljóðstafrófinu í Unicode.

Ítalska (italiano) er rómanskt mál sem er talað af um það bil 70 milljónum manna, sem flestir búa á Ítalíu. Nútímaítalska hefur myndast aðallega úr þeim mállýskum sem talaðar eru í Toskana. Á síðustu áratugum hafa áhrif Mílanó-mállýskunnar aukist mjög í ítölsku almennt.

Sögulegt yfirlit[breyta]

Þar sem ítölsku ríkin sameinuðust ekki í eitt ríki fyrr en 1861 hefur staða sameiginlegs máls á Ítalíuskaga verið mjög flókin og er svo enn. Stöðluð nútímaítalska er af þessum orsökum tiltölulega nýlegt mál. Enn eru fjölmargar mállýskur talaðar á Ítalíuskaganum, sem sumar hverjar (eins og til dæmis sardiníska) eru jafnólíkar staðlaðri ítölsku og íslenska er ólík dönsku.

Elstu textar sem hægt er að kalla ítalska (til aðgreiningar frá alþýðulatínu) eru nokkrir lagatextar frá héraðinu Beneventum frá því u.þ.b. 960-963 e.Kr.

Það var þó fyrst með Hinum guðdómlega gleðileik Dante Alighieris á 14. öld sem ítalska myndast sem sérstakt tungumál, aðskilið frá latínu og alþýðlegu talmáli. Dante notar þar mállýsku Toskana-s og blandar við ýmsar suður-ítalskar mállýskur, einkum sikileysku. Síðar tóku rithöfundar eins og Ludovico Ariosto og Alessandro Manzoni upp það ritmál sem Dante hafði þróað og notuðu í verkum sínum. Við það varð til það staðlaða ítalska ritmál sem notað er í dag. Það var þó í raun ekki fyrr en með útsendingum ítalska ríkissjónvarpsins (RAI) frá árinu 1954 að þessi toskanska mállýska náði almennri útbreiðslu sem talmál (sem „sjónvarpsítalska“).

Útbreiðsla í heiminum[breyta]

Mállýskur í ítölsku og minnihlutamál á Ítalíu

Ítalska er opinbert tungumál á Ítalíu og í San Marínó, og er að auki töluð í svissnesku kantónunum Ticino og Graubünden. Hún er einnig annað opinbert mál í Vatíkaninu og á króatíska skaganum Istríu sem tilheyrði Ítalíu á millistríðsárunum. Ítalska er einnig töluð af fjölmennum hópum innflytjenda í Lúxemborg, Bandaríkjunum, Venesúela, Brasilíu, Kanada, Argentínu og Ástralíu. Fjölmargir tala ítölsku í nærliggjandi löndum svo sem Albaníu og Möltu (þar sem ítalska var lengi opinbert mál). Það má einnig nefna að nokkuð stórir hópar eru enn ítölskumælandi í þeim löndum Afríku sem áður voru ítalskar nýlendur, það er Sómalíu, Líbýu og Erítreu.

Málfræðiágrip[breyta]

Ítölsk nafnorð eru annaðhvort karlkyns eða kvenkyns. Nafnorð sem enda á -o eru oftast karlkyns og nafnorð sem enda á -a eru oftast kvenkyns. Nafnorð sem enda á -e geta verið annaðhvort karl- eða kvenkyns. Nafnorð sem enda á -o og -e í eintölu taka endinguna -i í fleirtölu og kvenkyns nafnorð sem enda á -a taka á sama hátt endinguna -e. Lýsingarorð beygjast eftir kynjum og tölum. Sagnorð beygjast eftir persónum og tölum bæði í tíðum og háttum og beygjast reglulega í meginatriðum. Innan við 50 sagnorð hafa óreglulega nútíð og um 200 hafa aðeins óreglulega þátíð og lýsingarhátt þátíðar. Ef frumlag sagnorðs er fornafn er því (fornafninu) venjulega slept. Það er að segja að sagt er "Sono affamato" (Ég er svangur) en ekki "Io sono affamato".

Óákveðinn greinir[breyta]

Ótiltekni greinirinn er -un í karlkyni eintölu og í -una í kvenkyni eintölu. Formið uno í karlkyni er notað í orðum sem byrja á s fyrir framan samhljóða eða gn, ps, x og einnig z. Í kvenkyni styttist una í un' fyrir framan orð sem byrja á sérhljóða. Ólíkt mörgum tungumálum hefur ítalskan ótiltekinn greini í fleirtölu.

Ákveðinn greinir[breyta]

Ákveðinn greinir er -il í karlkyni, og í kvenkyni -la. Fyrir framan orð sem byrja á sérhljóða er notað l' bæði í karl- og kvenkyni. Í karlkyni er lo notað fyrir framan orð sem byrja á s fyrir framan samhljóða eða á gn, ps, x og einnig z. Í fleirtölu er ákveðinn karlkyns greinir i', kvenkyns le. Í karlkyni er gli notað fyrir framan orð sem byrja á sérhljóði, á s ásamt samhljóði, á gn, ps, x og einnig z. Til að flækja hlutina aðeins meira má finna í ítölskunni orðflokk sem ekki finnst í ensku eða íslensku, það er að segja forsetngargreini

Heimildir[breyta]

Tengt efni[breyta]

Einkennismerki Wikibóka
Wikibækur eru með efni sem tengist
Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu