Adam Smith

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu

Vestræn heimspeki Heimspeki 18. aldar (Nýaldarheimspeki)

Nafn:	Adam Smith
Fædd/ur:	5. júní 1723 (í Skotlandi)
Dáin/n:	17. júlí 1790 (67 ára) (í Edinburgh í Skotlandi)
Skóli/hefð:	Frjálshyggja
Helstu ritverk:	Auðlegð þjóðanna
Helstu viðfangsefni:	hagfræði, stjórnspeki, siðfræði
Markverðar hugmyndir:	Frjáls viðskipti, ósýnilega höndin
Áhrifavaldar:	Aristóteles, Thomas Hobbes, John Locke, Bernard de Mandeville, Francis Hutcheson, David Hume, Montesquieu
Hafði áhrif á:	Thomas Malthus, David Ricardo, John Stuart Mill, Karl Marx, Friedrich Engels, John Maynard Keynes, Friedrich A. von Hayek

Adam Smith (skírður 5. júní 1723 – 17. júlí 1790) var skoskur heimspekingur og er meðal áhrifamestu hagfræðinga allra tíma. Smith er einnig einn helsti hugsuður frjálshyggjunnar og mikil vægur boðberi upplýsingarinnar. Rit hans Auðlegð þjóðanna (Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations) var ein fyrsta tilraunin til að rannsaka þróun verslunar og iðnaðar í Evrópu. Smith greiddi þannig veginn fyrir tilurð hagfræðinnar en auk þess er rit hans enn þá eitt helstu rita kapítalisma og frjálshyggju og ein þekktasta vörn frjálsrar verslunar.

[breyta] Ævi og störf

Adam Smith fæddist í smábænum Kirkcaldy í Skotlandi, faðir hans var tollgæslumaður en hann lést um hálfu ári fyrir fæðingu Adams. Svo segir sagan að hópur sígauna hafi rænt Adam þegar hann var fjögurra ára gamall en tekist hafi að endurheimta hann heilu og höldnu. Adam sýndi góða greind frá unga aldri. Hann hóf nám í Háskólanum í Glasgow fjórtán ára gamall þar sem hann nam undir leiðsögn Francis Hutcheson. Síðar stundaði hann nám við Oxford-háskóla en var ekki eins ánægður með námið þar og í Glasgow.

Árið 1748 hóf Smith kennslu við Háskólann í Glasgow. Hann var skipaður prófessor í rökfræði við háskólann árið 1751 en ári síðar gerðist hann einnig prófessor í siðfræði og gegndi þá sömu stöðu og fyrrverandi kennari hans Francis Hutcheson. Nokkrum árum síðar var hann skipaður skólameistari. Smith kynntist heimspekingnum David Hume í Glasgow árið 1750 og urðu þeir góðir vinir. Þeir deildu skoðunum um jafn margvísleg efni og sögu, stjórnmál og heimspeki, hagfræði og trúarbrögð. Í kennslu sinni fjallaði hann meðal annars um siðfræði, mælskufræði og hagfræði.

Adam gaf út fyrstu bók sína „Kenningu um siðferðiskenndirnar“ (ensku: A Theory of Moral Sentiments) 1759. Bókin náði talsverðum vinsældum, hún var m.a. rædd í Þýskalandi. Í árslok árið 1763 gerðist Smith einkakennari , Henrys Scott, stjúpsonar Charles Townshend hertogans af Buccleuch, vegna þess að kaupið var betra en við kennslu. Á árunum 1764-1766 ferðuðust þeir til Frakklands og Sviss. Í Frakklandi hittu þeir fyrir Voltaire, Turgot, D'Alembert, André Morellet, Helvétius og Francois Quesnay, lækni við hirð Loðvíks 15. og marga fleiri sem höfðu mikil áhrif á þá. Adam safnaði efni í bók um lögmál hagsældarinnar, sem tók hann 12 ár að ljúka. Auðlegð þjóðanna (e. An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations) kom út 1776. Tveimur árum síðar var Smith boðin staða tollstjóra í Skotlandi. Hann tók hana og settist að í Edinborg, þar sem hann bjó til dauðadags. Hann lést af veikindum þann 17. júlí 1790. Auðlegð þjóðanna naut mikilla vinsælda þegar hún kom út og gerði Smith frægan. Til marks um vinsældir bókarinnar var hún þýdd á dönsku, frönsku, þýsku, ítölsku og spænsku fyrir dauða Adams Smith.

Smith lét eftir sig ýmis óbirt skrif en gaf fyrirmæli um að öllu skyldi fargað sem ekki væri útgáfuhæft. Hann taldi að rit sitt History of Astronomy (Saga stjörnufræðinnar) væri sennilega nógu vel úr garði gert til að það gæti birst á prenti og það kom út að honum látnum árið 1795 auk áður óbirtra skrifa um heimspeki undir titlinum Essays on Philosophical Subjects (Ritgerðir um heimspeki).

[breyta] Hagfræði

Auðlegð þjóðanna felur í sér tvær meginhugmyndir. Önnur er að eins gróði þurfi ekki alltaf að vera annars tap. Allir geti grætt á frjálsum viðskiptum, því að í þeim nýti þeir sér ólíka aðstöðu og hæfileika hver annars. Verkaskiptingin sé helsta orsök auðlegðar þjóðanna. Hin hugmyndin er, að atvinnulífið geti verið skipulegt án þess að þurfa að vera skipulagt. Sjálfstýring á markaði geti komið í stað miðstýringar, frjáls viðskipti í stað valdboðs. Þetta náttúrlega jafnvægi sem hér er lýst stýrist af lögmálum framboðs og eftirspurnar.

Segja má, að þessar tvær hugmyndir myndi stofninn í hagfræði sem vísindagrein, þótt flest það, sem Smith sagði, hefði að vísu komið fram áður. Hugmyndir Smiths fóru sigurför um heiminn á skömmum tíma, í kjölfar iðnbyltingarinnar er talað um gullöld (hnattrænna), frjálsra viðskipta á árunum 1870-1914. Á fyrri hluta 20. aldar olli fyrri heimsstyrjöldin, Rússneska byltingin og heimskreppa því að tekin var upp viðskiptastefna einangrunar og hafta. Eftir seinni heimsstyrjöldina var stækkaði umfang ríkisins mikið alveg fram að 9. áratugnum þegar hugmyndafræði frjálshyggju fékk enn á ný byr undir báða vængi.

[breyta] Siðfræði

Einn kjarninn í kenningu Smiths í Auðlegð þjóðanna er að „ósýnileg hönd“ leiði menn til að vinna að almannahag, þegar þeir ætli sér aðeins sjálfir að vinna að eigin hag. Til þess að græða verði þeir að fullnægja þörfum annarra. Ein þekktasta tilvísunin í Auðlegð þjóðanna er dæmi sem Adam Smith nefnir þar sem hann útskýrir hvernig það sé ekki manngæsku slátrarans, bruggarans eða bakarans sem við fáum mat að borða heldur síngirni þeirra. Í viðskiptum reynist náungakærleikurinn ekki eins vel og matarástin. Þetta hefur sumum þótt ganga þvert á boðskap Smiths í Kenningu um siðferðiskenndirnar um, að siðferðisvitund manna mætti rekja til samúðar með öðru fólki. Töluðu þýskir spekingar á 19. öld um „Das Adam Smith Problem“ í þessu sambandi. En þessa þversögn má leysa með því að gera greinarmun á tvenns konar gildissviði hugmynda. Í frjálsum viðskiptum á alþjóðlegum markaði, þar sem menn þekkja ekki hver annan og eru ekki vandabundnir, hugsa þeir um eigin hag. Í samskiptum innan fjölskyldu eða í þröngum vinahóp, gilda aðrar reglur, þar sem menn eru vandabundnir. Hvort tveggja á sinn eðlilega vettvang, matarástin og náungakærleikurinn.

[breyta] Helstu verk

A Theory of Moral Sentiments (Kenning um siðferðiskenndirnar) (1759).
The Wealth of Nations (Auðlegð þjóðanna) (1776).
History of Astronomy (Saga stjörnufræðinnar) (kom út að honum látnum 1795).
Essays on Philosophical Subjects (Ritgerðir um heimspeki) (kom út að honum látnum 1795).
Lectures on Jurisprudence (Fyrirlestrar um réttarheimspeki) (kom út að honum látnum 1976).