Kúmen

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Kúmen
Carum carvi - Köhler–s Medizinal-Pflanzen-172.jpg
Vísindaleg flokkun
Ríki: Jurtaríki (Plantae)
Skipting: Dulfrævingar (Magnoliophyta)
Flokkur: Tvíkímblöðungar (Magnoliopsida)
Ættbálkur: Sveipjurtabálkur (Apiales)
Ætt: Sveipjurtaætt (Apiaceae)
Ættkvísl: Carum
Tegund: C. carvi
Tvínefni
Carum carvi
L.
Samheiti
  • Carum gracile Lindl.
  • Carum rosellum Woronow
  • Bunium carvi (L.) M.Bieb. (1808)[1]
  • Carum aromaticum Salisb.
  • Carum decussatum Gilib.
  • Carum gracile Lindl.
  • Carum officinale Gray
  • Carum rosellum Woronow
  • Carum velenovskyi Rohlena
  • Carvi careum Bubani
  • Falcaria carvifolia C.A.Mey.
  • Foeniculum carvi (L.) Link
  • Karos carvi Nieuwl. & Lunell
  • Lagoecia cuminoides Soy.-Will.
  • Ligusticum carvi Roth
  • Pimpinella carvi Jess.
  • Selinum carvi E.H.L.Krause
  • Seseli carum Scop.
  • Seseli carvi Spreng.
  • Sium carum F.H.Wigg.
  • Sium carvi Bernh.[2]

Kúmen er jurt af sveipjurtaætt. Kúmen er notað sem krydd í brennivín og bakstur. Það vex villt á Íslandi m.a. í Viðey. Skúli fógeti flutti kúmen til Viðeyjar, hann mun hafa sótt það austur að Hlíðarenda, en Gísli Magnússon, sýslumaður þar, einn af fyrstu íslensku náttúrufræðingunum jafnan nefndur Vísi Gísli, mun hafa flutt plöntuna til íslands um 100 árum áður en Skúli settist að í Viðey, þ.e. um 1760. Á haustin er oft farið í ferðir út í Viðey til að tína kúmen.

Útbreiðsla[breyta | breyta frumkóða]

Kúmen er upprunalega frá Evrópu, Norður-Afríku og Vestur Asíu, en hefur breiðst víða út með ræktun.[3]

Það vex á láglendi víða um landið, en sjaldan í miklum mæli nema helst á suðurlandi. Kúmen er yfirleitt á láglendi, hæst yfir sjó er það skráð í Mývatnssveit, í 270-280 m. [4]

Orðsifjar[breyta | breyta frumkóða]

Uppruni orðsins "kúmen" er óljós, en til íslensku kemur orðið úr dönsku: "kommen". Kúmen hefur verið nefnt mörgum nöfnum á mismunandi svæðum, með nöfn dregin af latneska cuminum (Broddkúmen), gríska karon (aftur, broddkúmen), sem var aðlagað að latínu sem carum (sem nú merkir kúmen), og Sanskrít karavi, stundum þýtt sem "kúmen", og hinsvegar sem "fennel".[5]

Enska heitið "caraway" er síðan 1440 að minnsta kosti,[6] og er talið af Walter William Skeat vera af arabískum uppruna, þó Katzer álíti arabíska heitið al-karawya (spænska alcaravea) vera dregið af latínuheitinu carum.[5]

Tegundarheitið carvi kemur úr arabísku; "karvija" eða "karavi", nafnið er talið þýða 'frá Karie' í Litlu Asíu.[3]

Kúmen
Næringargildi í hverjum 100 g (3,5 únsur)
Orka Villa í segð: Óþekkt greinarmerki „{”. kkal   Villa í segð: Óþekkt greinarmerki „{”. kJ
Kolvetni     49.90 g
- Þar af sykrur 0.64 g
- Trefjar  38.0 g  
Fita 14.59 g
- Þar af mettaðar fitusýrur  0.620 g
- einómettaðar  7.125 g  
- fjölómettaðar  3.272 g  
Prótein 19.77 g
Vatn 9.87 g
A-vítamín equiv.  18 μg  2%
Þíamín (B1-vítamín)  0.383 mg   29%
Ríbóflavín (B2-vítamín)  0.379 mg   25%
Níasín (B3-vítamín)  3.606 mg   24%
Pyridoxín (B6-vítamín)  0.360 mg 28%
Fólat (B9-vítamín)  10 μg  3%
B12-vítamín  0 μg   0%
C-vítamín  21.0 mg 35%
E-vítamín  2.5 mg 17%
K-vítamín  0 μg 0%
Kalsíum  689 mg 69%
Járn  16.23 mg 130%
Magnesíum  258 mg 70% 
Fosfór  568 mg 81%
Kalíum  1351 mg   29%
Batríum  17 mg 1%
Sink  5.5 mg 55%
Percentages are relative to US
recommendations for adults.
Heimild: USDA Nutrient database

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Carum carvi". .
  2. Carum carvi en PlantList
  3. 3,0 3,1 Nordisk Flora [1]
  4. Flóra Íslands [2]
  5. 5,0 5,1 Katzer's Spice Pages: Caraway Caraway (Carum carvi L.)
  6. Walter William Skeat, Principles of English etymology, Volume 2, page 319. 1891 Words of Arabic Origin
Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist
Einkennismerki Wikilífvera
Wikilífverur eru með efni sem tengist
  Þessi matar eða drykkjargrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.