Heiðni

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Heimur ása og vana

Heiðni, heiðinn siður eða að vera heiðinn á við þá sem aðhyllast ekki hefbundnu eingyðistrúarbrögðin, það er íslam, gyðingdóm og kristni. Áætlað er að um 2,7 milljarðar jarðarbúa séu heiðnir. Heiðni á Íslandi er skipt í tvennt, annars vegar ásatrú og hins vegar vættatrú, ef frá er talið trúleysi og erlend heiðin trúarbrögð sem tekin hafa verið upp á Íslandi á síðari tímum. Á víkingaöld og á meðal heiðinna í dag er lítill aðskilnaður á milli ásatrúar og vættatrúar. Í dag er stór hluti Íslendinga vættatrúar þjóðtrúar að einhverju leyti, en mun minni hópur er ásatrúar.

Heiðni á Íslandi[breyta | breyta frumkóða]

Á Íslandi er með heiðni átt við trúarbrögðin sem talið er að meirihluti norrænna manna hafi aðhyllst áður en kristni var tekin upp á Norðurlöndum. Heiðni er líka kölluð hin norræna trú eða hinn forni siður. Landnáma og Íslendinga sögur eru mikilvægustu heimildirnar um heiðinn sið á Íslandi. Orðið heiðni er talið merkja að vera heiður eða skýr eins og skýlaus himinn, eða að trúarbrögðin séu trú heiðarbúa.

Líf eftir dauða[breyta | breyta frumkóða]

Dauðir menn eru í heiðni ýmist taldir búa á meðal lifandi eða fara til Heljar eða í Valhöll. Lík voru brennd eða grafin. Þar sem Íslendinga sögur segja frá greftrun heiðinna, er langoftast um að ræða að líkin séu lögð í haug. Á Íslandi hafa ekki fundist brunakuml ólíkt því sem þekkist á hinum Norðurlöndunum. Á Íslandi hafa fundist fimm bátakuml. Vopn hafa fundist í gröfum karla en meira ber á skrautgripum í gröfum kvenna. Einnig voru ýmis áhöld fyrir daglegt líf í gröfunum. Tilgangurinn með mununum er að hjálpa hinum dauðu að lifa góðu lífi í öðrum heimi. Í Dalvík fannst grafreitur með fjórtán kumlum í einni þyrpingu. Auk þrettán manna voru grafnir sjö hestar og fjórir hundar í reitnum. Í Mývatnssveit var meðal annarra hluta teningur og margar töflur eða taflmenn úr hvaltönn eða rostungstönn. Töflur af þessari gerð voru notaðar í tafli sem kallað er hnefatafl.

Heiðni eftir að trúfrelsi var bannað[breyta | breyta frumkóða]

Flestir landnámsmenn Íslands voru heiðnir. En heiðni og trúleysi á Íslandi var svo bannað með lögum á árunum 999-1000 eftir krist. Öllum var skilt að trúa kenningum kirkjunnar. Viðurlög við því að blóta á laun voru þriggja ára útlegð úr landi (fjörbaugsgarður). Í sumum tilfellum var fólk brennt á báli og voru um 170 manns ákærðir fyrir kukl eða galdrastarfsemi á Íslandi.

Litlar heimildir eru til um að goðadýrkun á tímabilinu sem trúfrelsi var bannað á Íslandi. En náttúrudýrkun hélt áfram öldum saman og fram á daginn í dag. Merki þess sjást í kirkjulögum, þjóðsögum og þjóðháttum á seinni öldum.

Í sögu Jóns biskups helga segir frá því að hann reyndi að banna blót á 12. öld, og daga tengda heiðnum mönnum og guðum. Um 1200 segir frá því í Jómsvíkingadrápu að algengur siður sé að sitja undir fossum til að leita æðri visku.

Árið 1844 fannst á Vestfjörðum mannslíkan af Frey, en það var fúið og óvíst hvenær það var búið til og ekki hægt að fullyrða að það hafi verið notað til að dýrka goðið. Svipuð skurðgoð fundust á síðari öldum í afskekktum héröðum í Noregi, s.s. Þelamörk og Setesdal fram til miðbiks 19. aldar.

Gjafir voru bornar að steinum á Íslandi fram til aldamótanna 1900. Enn þann dag í dag trúir margt fólk á álfasteina og álfahóla.

Í könnunum meðal nútíma Íslendinga kemur fram að margir eru að einhverju leyti vættatrúar. Um 5% hafa séð álfa eða huldufólk og um 16% hafa séð fylgjur. Um 38% hafa orðið varir við návist látins manns, þar af um 5% látinn maka sinn. Um 62% Íslendinga telja mögulegt að álfar og huldufólk sé til, en um 13% telja það óhugsandi. Á hinn bóginn eru einungis um 2500 manns skráðir í Ásatrúarfélagið sem er lágt hlutfall af þjóðinni.

Ásatrú[breyta | breyta frumkóða]

Norræn trú er í dag iðkuð á Íslandi og víða erlendis undir heitinu ásatrú. Ásatrúarfélagið er skráð trúfélag fyrir fylgjendur ásatrúar. Ásatrú aðhyllist æsina og önnur goð í norrænni goðafræði.

Á landnámsöld Íslands voru Þór, Óðinn og Freyr höfuðguðir Norðurlandabúa. Njörður var einnig tignaður. Þór var m.a. kallaður almáttugur sem þýðir mjög sterkur. Í Landnámu segir að nálægt þúsund íslenskir menn báru nafn með sem innihélt Þórs nafn, en einungis fjórir menn með Freys nafn.

Á Íslandi eru 21 örnefni sem nafn á fjöllum, tindum og klettum með orðinu Goð. Fimm Goðafossar eru til á Íslandi. Goðin í heiðni eru ekki jafn voldug og Kristur er í kristni. Goðin stjórna ekki allri tilverunni en geta þó gripið inn í líf fólks. Goðin lúta örlögum líkt og fólk. Sumum var ætluð gæfa en öðrum ógæfa.

Í heiðnum sið er bilið á milli galdra og trúarbragða stutt. Goðin sjálf fást við galdra.

Sumar dýrategundir eru helgaðar ákveðnum guði. Svín og hestur eru helguð Frey. Þór á hafra og Óðinn hrafna. En þótt hestar teljist heilagir í ásatrú tíðkast það meðal heiðinna að borða hrossakjöt. Enn í dag trúa margir að hrafninn viti fyrir óorðna hluti og segi tíðindi líkt og hrafnar Óðins sögðu honum fréttir.

Orðin blóta og blessa þýða að dýrka guð. Blótsstaðir eru kallaðir hof, hörgar eða vé. Örnefni sýna að blótsstaðir voru mjög útbreiddir á Norðurlöndunum. Af nöfnunum þremur sem notuð eru um blótsstaði hefur vé víðtækasta merkingu, og getur táknað alla blótsstaði ásamt öðrum helgistöðum. Hof kallast musteri goðanna. Hörgur þýðir hóll eða hæð úr grjóti. Nítján örnefni með orðinu hörg eru þekkt á Íslandi, 43 bæjarnöfn og yfir 80 örnefni innihalda orðið hof. Í Noregi innihalda 107 bæjarnöfn orðið hof. Á Hofsstöðum í Mývatnssveit hafa tóftir verið rannsakaðar sem sýna fram á að þar voru haldin blót. Að sunnanverðu var stór skáli yfir 36 metra langur og um 5,8 til 8,2 metra breiður.

Þegar fórnir voru færðar í blótum kallaðist blóðið hlaut. Hlaut er skylt orðinu hlutur í hlutkesti. Blóðið var notað við spágerð. Bænir voru þuldar á meðan fórnir voru færðar.

Í ásatrú er signað hamarsmark til að heiðra Þór líkt og í kristni er signaður kross. Drykkir í blótu kallast full og voru drykkir signaðir hamarsmarkinu. Í dag hefur orðið fullur enn hliðstæða merkingu þegar fólk sem er undir áhrifum áfengis er sagt fullt eða ölvað. Menn strengdu heit í veislum og drukku full um leið. Menn sóru eiða og kölluðu bölvun yfir sig ef þeir rufu eiðana. Algengast var að vinna eiða við hluti sem stóð fólki næst í daglegu lífi. Þessi venja hélst á kristnum tímum. Í sumum tilfellum gerðu heil byggðarlög sameiginleg heit, ef hallæri bar að höndum.

Halda varð blót á hátíðardögum, í byrjun vetrar á vetrarnóttum, jól á miðjun vetri og í byrjun sumars eins og segir í Heimskringlu um lagasetningu Óðins. Kristnir menn fylgdu þessum hefðum og héldu veislur á vetrarnóttum, um jól og á páskum, líkt og t.d. Snorri segir frá um Sigurð Þórisson.

Hofgyðjur voru þær konur sem varðveittu hofin, til þeirra áttu allir bændur hoftoll að gjalda.

Hólmgöngur og stofnun fóstbræðralags tíðkuðust á blótum. Fóstbræðralag var stofnað með því að taka blóð úr þeim sem bundust, hræra saman í mold, sverja eið um að hefna fóstbræðra sem bróður síns, og nefna öll goðin sem vitni.

Nýfædd börn eru ausin vatni um leið og þeim er gefið nafn, líkt og lýst er meðal annars í Rígsþulu. Í Grágás segir að barn sem fæðist lifandi og tekur við mat fái þá um leið erfðarétt.

Orðið heilagur er skylt heill og heilbrigði og merkir gæfu. Þetta er eitt af mörgum orðum sem kristni tók upp úr heiðnum sið.

Gildi[breyta | breyta frumkóða]

Hávamál í Eddukvæðum, eða orð Óðins, innihalda heilræði og leiðarljós í lífinu fyrir þá sem eru Ásatrúar. Hávamál hafa heilræði um hvernig takast skal á við lífið með einföldum hætti. Hafa þak yfir höfuðið, vera fjárhagslega sjálfstæður, eiga mat, elska og vera elskaður, afstaða til vinnu og visku, vináttu, vera gestgjafi, varast hættur o.s.frv.

Þar sem Ásatrú er er fjölgyðistrú þá er hún ekki miðstýrð. Engar kennisetningar sem fara þarf eftir. Sumir trúa á æsi og vani, aðrir trúa á álfa, dísir, stokka og steina eða jafnvel sjálfan sig. Guðirnir eru í hugum margra myndlíking sem við þekkjum innra með okkur eða í vinum, samstarsfólki og ættingjum. Guðirnir eru þá afl sem gefa frið og styrk. Guðirnir eru ekki fullkomnir eða alvitrir.

Siðurinn snýst um að lifa lífinu þannig að fólki líði sem best. Að vera í sátt við sjálfan sig og aðra. Helstu gildi og dyggðir í Ásatrú eru virðing, ábyrgð og heiðarleiki. Ábyrgð felst í því að taka ábyrgð á sjálfum sér, ættingjum og vinum, samfélaginu og náttúru. Fyrirgefning er ekki sótt til guðs heldur þess sem fólk á sökótt við. Þegar eitthvað fer úrskeiðis skal sá sem olli bæta úr því. Bera skal virðingu fyrir sjálfum sér og gera sitt besta, og bera jafna virðingu fyrir öllum öðrum óháð hörundslit, trúarbrögðum, kynhneigð o.s.frv. Heiðarleiki, að treysta og vera treyst er grunnur þess að vera frjáls og öruggur.

Í Ásatrú er engin tilbeyðsla, ekki þarf að hneygja sig fyrir guðum og guðir dæma fólk ekki. Það er ekki allt illt eða gott, og ekki er til himnaríki og helvíti í Ásatrú. Hlutir hafa mismunandi góðar og slæmar hliðar, það verður flóð og fjara, dag og nótt, sumar og vetur. Fólk ber ábyrgð á því að vera raunsætt, bjartsýnt og gera það besta úr því sem í boði er.

Trúboð er ekki stundað í Ásatrú og trúin einungis útskýrð fyrir þeim sem leita eftir því.

Höfuðblót[breyta | breyta frumkóða]

Höfuðblótin eru fjögur. Jólablót er við vetrar sólhvörf þegar sólin fer hækkandi á lofti. Blótað er til heilla Freys, árs og friðar. Sigurblót er haldið sumardaginn fyrsta sem var eins konar þjóðhátíðardagur fyrr á öldum. Helgað Frey og Freyju og frjósemi jarðar. Þingblót er haldið á sumar sólstöðum á Alþingi á þórsdag í tíundu viku sumars. Veturnáttablót er haldið fyrsta vetrardag og er helgað Óðni, uppskeru haustsins og öllum lifandi verum sem hverfa til eilífrar hringrásar. Einnig er landvættablót 1. desember í hávegum haft.

Vættatrú[breyta | breyta frumkóða]

Heiðingjar blóta ekki einungis hin heiðnu goð, heldur blóta og trúa einnig á margvísleg náttúrufyrirbæri, svo sem ýmsar vættir. Kallast það vættatrú eða þjóðtrú.

Landvættir[breyta | breyta frumkóða]

Landvættir eru nefndir í Landnámu og áttu menn samkvæmt heiðnum lögum að sýna þeim kurteisi á siglingum við landið. Landvættir prýða nú skjaldamerki Íslands.

Í Heimskringlu segir frá því að Haraldur Danakonungur Gormsson hafi verið reiður, og sendi mann í hvalslíki í herferð til Íslands. Hann sá að öll fjöll og hólar voru fullir af landvættum, smáum sem stórum. Þegar hann gekk á land fylgdu honum ormar, pöddur og eðlur sem blésu eitri á hann. Síðar réðust að honum fuglar, bergrisar og jötnar. Íslendingar trúðu því að landvættir vernduðu landið.

Í Egils sögu segir að Egill reisti níð Eiríki konungi blóðöx og Gunnhildi drottningu, um að landvættir ættu að reka þau úr landi. En litlu síðar urðu þau að flýja land.

Ísland var talið eign landvætta og huldra vætta áður en landnám hófst. Eldur var notaður til að leysa löndin úr álögum vættanna og um leið marka það svæði sem landnámsmenn tóku sér til eignar og afnota.

Í norskum kirkjulögum var tekið sérstaklega fram að bannað væri að trúa á landvætti þar sem slíkt heyri til heiðins átrúnaðar.

Tröll eru talin búa í fjöllum. Tröllin eru ekki gædd æðri hæfileikum og eru oftast óvinveitt mönnum. Tröllin voru einu vættirnir sem nutu engrar dýrkunar landsmanna. Jötnum var stundum kennt um eldgos.

Náttúrudýrkun[breyta | breyta frumkóða]

Í Noregi og Íslandi var lundum, haugum, fossum, skógum, trjám og vötnum blótað ásamt skurðgoðum. Ekki er alltaf ljóst hvort dýrkunin var á náttúrinni sjálfri eða vættum sem bjuggu í henni. Lengi fram eftir öldum voru sérstök heimilistré og trúðu menn að velferð heimila væru komin undir þrifnaði trjánna. Á Íslandi eru allavega átta fjöll sem heita helgafell og öllum svipar þeim til hallar í útliti. Fólk hafði átrúnað á þessum fjöllum.

Í Landnámu segir frá Þorstein rauðnef blótaði Leifðafoss hjá Rauðnefsstöðum. Fossinn krafðist stöðugra sauða fórna af Þorsteini gegn því að veita honum auðsæld og framsýni.

Í Noregi tíðkast enn í dag að fórna smjöri fyrir sólina með því að setja það á húsþak og láta sólina bræða það.

Mikið er um örnefni og þjóðtrú um vættir í steinum á Vestfjörðum. Var þeim hyglað með matargjöfum. Heimildir eru til um að matur var borinn um aldamótin 1900. Stundum er því trúað að dísir byggju í steinum. Börnum var bannað að leika sér nálægt dísasteinum og ekki mátti vera þar með læti. bannað var að slá gras í grenndinni. Annars myndi ógæfa steðja að. Í Ísafjarðarsýslu eru 19 örnefni tengd landdísum.

Orðið dís er haft um ýmiss konar kvenættir: ásynjur, valkyrjur, hamingjur og fylgjur.

Í Hallfreðar sögu er talað um fylgjukonu. En hvergi er þess getið að fylgjur væru blótaðar. Fylgjur töldust ekki til landvætta þar sem þær fylgja fólkinu en ekki landinu. Það var jafnan feigðarboði að sjá fylgju sína.

Í Snorra Eddu er talað um álfa sem búa í Álfaheimum í himni, og í jörðu. Álfar voru blótaðir á Íslandi, í Svíþjóð og Noregi. Til eru sagnir um konur sem færðu álfum mat. Alsiða var að húsmæður skömmtuðu álfum mat á gamlárskvöld og buðu heim með þessum formála: Komi þeir, sem koma vilja, veri þeir, sem vera vilja, og fari þeir, sem fara vilja, mér og mínum að meinalausu.

Heimildir[breyta | breyta frumkóða]

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

Tengt efni[breyta | breyta frumkóða]

Norræn goðafræði