Víkingaskip

Víkingaskip er nútímaheiti sem notað er yfir ýmsar gerðir skipa sem notuð voru í Norður-Evrópu á víkingaöld eða frá því á 8. öld og fram á 11. öld. Þessi skip voru mismunandi að stærð en öll svipuð að gerð, þ.e. súðbyrt með eitt, ferhyrnt rásegl miðskips, sveigt kjöltré og háa stafna og hliðarstýri. Þeim var bæði hægt að sigla og róa, þótt erfitt sé að hugsa sér að hægt hefði verið að hreyfa til dæmis knörrin mikið með þeim hætti.^[1]

Samkvæmt skriflegum heimildum höfðu sum skipanna drekahöfuð í stafni en leifar af þeim hafa hvergi fundist. En mörg þeirra voru skreytti með fallegum útskurði í stefni og skut, samanber Ásubergsskipið.

Víkingaskip voru ekki einungis notuð til hernaðar, heldur ekki síður til vörufluttninga, landkönnunar og landnáms.

Víkingaskipum er oft skipt í tvo aðalflokka: kaupskip og herskip. Þeir skarast þó, þar sem sumar gerðir kaupskipa sem voru sérstaklega smíðuð til að flytja vörur voru einnig notuð í víkingaárásum. Auk langskipa og knarra voru margar aðrar gerið báta og minni skip. Norrænar miðaldabókmenntir nefna fjölda mismunandi skipagerða og hlutverk þeirra; bátar, skip, feræringur, fley, byrðingur, ferja, skúta, stórskip, dreki, karfi, knörr, snekkja, langskip, landvarnarskip, herskip, bússa, hafskip, súð. Þessar skipagerðir höfðu sín sérkenni í ásýnd, stærð, byggingarlagi og notkun.^[2] Meirihluti skipanna voru sennilega hannaðir til að sigla á fljótum, fjörðum og meðfram strandlengunni.

Aðal siglingaleiðir norrænna manna á víkingaöld] — Aðal siglingaleiðir norrænna manna á víkingaöld

Skipin voru notuð í Eystrasalti og á fljótunum þar sem nú er Rússland og Úkraína og til ferða til Bretlandseyja og Írlands og þar sem nú er Frakkland. En einnig í úthafssiglingum til Íslands, Færeyja, Grænlands, Nýfundnalands (Vínland), Miðjarðarhafs og Svartahafs.

Skip og norræn menning

Skip og siglingar hafa verið mikilvægur hluti af norrænni menningu í þúsundir ára, þjónað bæði hagnýtum og trúarlegum tilgangi. Skip voru lengi aðalfarartæki norðurlandabúa, því ferðalög um landveg gátu verið erfið, viðáttumiklir og þéttir skógar Svíþjóðar og brattar fjallshlíðar Noregs voru erfiðir faratálmar fyrir fólk og vörur. Margar hellarristur frá steinöld og sérstaklega frá norrænni bronsöld sýna skip, verðmætum skipum voru fórnað sem hluti af fórnarathöfnum frá lokum norrænnar járnaldar, eins og sjá má af Hjortspringbátnum og Nydambátnum. Á áratugunum fyrir aldamótin 1000 voru stórhöfðingjar grafnir með heilum skipum sem gátu flutt þá til Valhallar eftir dauðann. Mikilvægi skipa má einnig sjá af því að það er mynd af skipi á elstu norrænu myntinni, sem sem var sleginn í Heiðabæ um ár 850.^[3]

Uppruni og þróun

Fyrir víkingaöld virðast norrænir bátar yfirleitt ekki hafa verið búnir seglum, þótt segl hafi varla verið óþekkt fyrirbæri. Svokölluð róðrarskip, sem voru algengust fyrir víkingaöld, voru aðlöguð að aðstæðum og ferðaþörfum norrænna íbúa, hentuðu ekki fyrir mastur og segl. Að nota segl á báta og skip hafði verið þekkt í Evrópu um aldir.

Kvalsundsskipið sem var smíðað um 780 - 800, hafði stórt hliðarstýri og þykkan planka í botni sem hefur verið undanfari þess að setja kjöl á skipin. Það var sennilega hægt að sigla Kvalsundsskipinu með segli, en engin merki eru um festingu fyrir mastur eða sjálft mastrið.^[4]

Það hafði gífurlega þýðingu þegar norrænir skipasmiðir fóru að byggja skip með kili á 8. öld. Aukin kjöllengd þýddi aukinn hraði og meiri haffærni. Það má færa rök fyrir því að kjölurinn hafi lagt grunninn að velgengni víkinga á komandi árum. Kjölurinn var tækninýjung sem leiddi til skipagerða sem heimurinn hafði aldrei séð áður. Nú var hægt að hífa upp segl á grönnu trébátana, sem þróuðust fljótt í breiðari og hraðskreiðari skip með yfirburða stjórnhæfni og aukna flutningsgetu. Með kjöl og segli gátu víkingarnir siglt í alls kyns veðri og vindi.

Gert er ráð fyrir að fyrstu norrænu seglskipin hafi verið notuð fyrir siglingar meðfram strandlengjunni. Ásubergsskipið, smíðað um 820–834, sem er skrautlega útskorið, sérstaklega stefnið, er elsta dæmi um seglskip á Norðurlöndum. Skipið hefur verið hægt að nota sem farmskip en Ásubergsskipið virðist hafa verið fyrst og fremst smíðað fyrir siglingar meðfram strandlengjunni og varla nógu stöðugt fyrir siglingar á úthafi. Fræðimenn telja að þróunin frá róðrarskipum yfir í seglskip hafi átt sér stað á tímabilinu milli Kvalsundsskipsins og Ásubergsskipsins.

Á Gotlandi hafa fundist myndsteinar sem benda til þess að seglskip hafi verið til á Norðurlöndum fyrir árið 800. Gaukstaðaskipið, smíðað um 895–905, er 60–70 árum yngra en Ásubergsskipið, sýnir hraða þróun í skipasmíðum á skömmum tíma. Með tímanum komu einnig fram nýjar gerðir skipa, þau stærstu voru langskipin.^[5]

Skipasmíði á 9. öld og fram undir lok víkingaaldar um 1050 einkenndist af aukinni sérhæfingu í skipasmíði jafnhliða þess að skipin stækkuðu og voru sérhæfð til hernaðar eða sem farmskip sem gátu flutt bæði fólk og vöru. Flest víkingaskip sem hafa fundist voru smíðuð eftir ár 900.^[6]

Skipasmíði

Engar samtímaheimildir eru til sem lýsir skipunum nánar eða hvernig þau voru smíðuð. Leifar margra víkingaskipa hafa fundist en þær eru oft í brotum og ekki alltaf ljóst hvernig þau litu út. Margar hugmyndir um skipin og smíði þeirra byggja á almennri rökleiðslu, til dæmis um hvað sé líklegt miðað við umhverfisaðstæður og á þekkingu sem hefur verið aflað með fjölda tilraunasiglinga.

Upphaflegar útrásir víkinga frá heimkynnum sínum í upphafi 9 aldar voru fáar og með fáum skipum en það breyttist á tiltölulega skömmum tíma. Gríðarlegur fjöldi haffærra skipa var smíðaður á víkingaöld. Í lok tíundu aldar voru þúsundir skipa af ýmsum gerðum og stærðum á Norðurlöndum og til þess þurfti öflugan skipasmíðaiðnað með mikilla þekkingu og aðgang að nauðsynlegum hráefnum til smíðanna. Þessi mikli vöxtur í skipasmíðum leiddi til breytinga á skógarnýtingu, þar á meðal þörf fyrir stórfellda skógarhögg og tjöruframleiðslu. Til að smíða stór skip eins og langskip og knerri þurfti mikið timbur.^[7] Talið er að fyrir 20 metra langt langskip, þurft um það bil 58 rúmmetra af eik. Þetta jafngildir ellefu eikartrjánum, hvert einn metri í þvermál og fimm metra háu, ásamt einu 18 metra löngu fyrir kjölinn. Á flestum skipum sem fundist hafa hefur kjölurinn verið gerður úr einu eikarstykki og það hefur ráðið lengd skipsins. Kjölurinn í Gaukstaðaskipið til dæmis, krafðist beins eikartrés um 25 metrar á hæð.^[8]

Nærri tveir þriðju allra þekktra skipshluta frá víkingaöld eru úr eik en sú trjátegund vex ekki í norðanverðri Skandinavíu og því jafnan talið að mest hafi verið smíðað af skipum í suðurhlutanum. Almennt virðast stærri skipin hafa verið smíðuð að mestu úr eik. Annar viður, var askur, elnir, fura, greni og lerki var einnig notaður í skipasmíðarnar.

Víkingaskipin voru hönnuð til að vera sterk, létt og sveigjanleg. Stefni og skutur skipsins voru eins að lögun, og skipshliðin súðbyrt. Kjölurinn var fyrst smíðaður, síðan voru bönd og innviðartré smíðuð. Skipshliðin (byrðingurinn) var smíðuð þannig að borðin voru fest langsum á kjöltréð þannig að hvert borð skarast við borðin á undan og eftir (sem nefnt er skarsúð). Fjöldi borða sitthvoru megin fór eftir stærð skipa, þau mjókkuðu fram til stafns og aftur í skut. Stafninn var höggvin úr einu bognu eikartré og mótað þar sem borðin tengdust. Á sama hátt var skuturinn smíðaður. Skörun borðanna var þétt með blöndu af tjöru og dýrafeiti og trefjaefni eins og ull, öðrum dýrahárum eða mosa. Allur byrðingurinn var síðan tjargaður til að gera hann vatnsþéttan.^[9] Mikill eikarstöpull var settur í miðju skipsins og mastrið fest þar í. Engin möstur hafa fundist í þeim skipum sem þekkt eru.

Stýrið var breið ár fest aftarlega á hægri hlið skipsins, og er sú hlið kölluð stjórnborð. Þessi stýrisgerð er kallast einnig hliðarstýri. Stýrið var fest við mikla viðarblokk utan á skipinu, en einnig önnur viðarblokk innbyrðis. Stýrið var fest með fléttuðum víðisvafningum sem komu í gegnum borðin utan um stýrið og fest í viðarblokkina innanborð. Stýrisárin var í samræmi við stærð skipsins, á Gaukstaðaskipinu sem var 24 metrar á lengd var stýrið um 2,4 metra langt viðarborð.^[8]

Segl

Segl vïkingaskipana voru gerð úr ull. Framleiðsla ullarsegla var mjög tímafrekt og sérhæft verk, oft unnið af konum. Eftir að segl urðu algeng á norrænum skipum í upphafi 8. aldar jókst eftirspurn eftir ullarsegldúk gífurlega. Talið er að 20 – 30 metra langt skip hafi þurft að minsta kosti 100 fermetra stórt segl, til þess þurfti mikið magn af ull. Það er talið að það hafi tekið 110 mannár að vefa 100 fermetra segl og til þess þurfti 200 kg af ull, það er reyfi af um 400 kindum. Talið er að fyrir 100 fermetrar af ullarsegldúk þurfti að spinna 100 kílómetra af uppistöðuþráðum og 80 kílómetra af ívafi. Með þessum þráðum voru 15–16 ullarvoðir ofnar og síðan saumaðaðar saman. ^[10]Síðan síðan meðhöndluð með blöndu af dýrafitu og okkru til að gera þau vatnsheld og endingarbetri. Reipi úr hampi eða basttrefjum voru notaðir í lausareiðana. Segl voru mikil verðmæti og það er kanski þess vegna að Ásbjörn Selbani í Sögu Ólafs hins heilaga brast í grát þegar menn konungs tóku segl hans.^[11]

Engin möstur hefa fundist í fornleifum skipa og hæð þeirra og þar með flatarmál seglsins eru byggð á tilgátum.

Sjóhæfni víkingaskipa

Norrænar og öðrar samtímaheimildir segja okkur að víkingaskipin hafi haft einstaka sjóhæfni. Á víkingaöld sigldu knerrirnir langar vegalengdir á Norður-Atlantshafi og langskipin meðfram ströndum Bretlands og suður með ströndum Evrópu. Sögulegar heimildir um sjóhæfni eru því sannar.^[12] Hins vegar hafa engar nútíma endurgerðir fangað þessa eiginleika að fullu. Þó fjöldi skipa hafi verið smíðuð á víkingaöld hafa aðeins fáeinar leifa af skipum fundist og flest í brotum. Túlkun fornleifafræðinga ræður þess vegna þegar endurgerðir hafa verið smíðaðar eða teiknaðar. Tilraunasiglingar haf sýnt að lítilsháttar breytingar á lögun skipsskrokksins geta haft mikil áhrif á sjóhæfni skipsins.

Útskurður

Víkingaskipin voru ekki einungis farartæki heldur báru einnig með sér listræn og trúarlega tákn. Flókin rúmfræðileg mynstur, goðsagnakenndar verur og önnur tákn voru skorin út aðallega á stafni og skut og öðrum viðarhlutum.

Mörg skip virðast hafa haft útskorin drekahöfuð eða aðrar goðsagnaverur á stefni og skut. Þessar útskurðir voru bæði til að hræða óvini og vernda sjómennina á ferðum þeirra.^[13] Í Ásubergsskipinu fundust meðal annars útskornin dýrahöfuð og aðrir munir. Stefnið var einnig útskorið.

Veðravitar

Veðravitinn frá Tingelstad, talinn vera frá 1110–1160

Veðraviti frá Källunge á Gotlandi, talinn vera frá 1050

Þegar á leið á víkingaöld var farið að setja upp svo nefnda veðraviti eða vindhanar, sem settir voru í stefni stærstu og kannski mikilvægustu skipanna.^[14] Einungis fjórir veðravitar af þessari gerð hafa fundist. Þeir eru allir gerir úr gylltum koparplötum, skornar í þríhyrningslaga form með nokkurn vegin beinum yfirkanti og djúpt sveigðum undirkanti.^[15] Plöturnar eru um 1–3 mm þykkar, um 21–25 cm háar og 33–35 cm langar. Steypt dýramynd, sem sennilega er annað hvort ljón eða dreki, er fest við oddan á efri kantinum, og bæði plöturnar og dýrin gyllt. Allir fjórir veðravitarnir eru skreyttir í Hringaríkisstíll (sem var dæmigerður fyrir tímabilið 1000–1050), en aðeins á tveimur þeirra er platan útsöguð.

Leifar víkingaskipa

Ekki hafa fundist mörg skip frá víkingaöld í haugum eða á hafsbotni miðað við fjölda skipa sem til var á þessum tíma. Þær helstu eru leifar hafskipa sem fundist hafa í Noregi og Danmörku,

Í Heiðabær árið 1979 fundust leifar af miklu langskipi sem var óvenju langt og mjótt sem hefur verið nefnt Hedeby 1 . Það mældist um 30,9 m á lengd frá stefni aftur í skut, en mesta breidd þess var um 2,7 m og dýpt þess líklega um 1,5 m. Með lengd sem er meira en 11 sinnum meiri en mesta breidd þess, er þetta þrengsta langskip sem fundist hefur.

Í febrúar 1997 fannst í Hróarskeldu stæsta víkingaskip sem hefur fundist til þessa, em hefur verið nefnt Roskilde 6. Það er talið að skipið hafi verið smíðað frá árunum 1025 til 1050. Þetta skip var af þeirri gerð sem kallað var skeið sem voru allra stærstu víkingaskipin. Það var 36 metra á lengd, með 78 árum í 39 röðum og pláss fyrir 100 manna áhöfn. Kjölurinn var smíðaður úr þremur eikarstykkjum, löngu miðstykki og styttri stykkjum fram að stafni og aftur að skut.

Tegundir víkingaskipa

Langskip eða dreki (yfir 50m langur með fleiri en 60 árar)
Knörr (breiðari og hærri en langskip)
Skúta
Snekkja
Karfi (um 20m langur með 26 árum)
Skeið (yfir 30m langur með allt að 60 árum)

Fræg víkingaskip

Tilvísanir

↑ Eldar Heide (2014). The early Viking Ship types. Sjøfartshistorisk årbok 2014. bls. 81-153.
↑ Sigurbjörn Svavarsson (júlí 2 2020). „Víkingaskip-Skipagerðir“. Sigurbjörn Svavarsson.
↑ Cat Jarman. Elvekonger. Forlaget Press. bls. 82. ISBN 978-82-328-0425-2.
↑ Nordeide, S. W.,Bonde, N. & Thun, T. (2020). At the threshold of the Viking Age: New dendrochronological dates for the Kvalsund ship and boat bog offerings (Norway). Journal of Archaeological Science: Reports Volume 299].
↑ Per Bruun (1997). The Viking Ship. Journal of Coastal Research Vol. 13, No. 4 (Autumn, 1997) Coastal Education & Research Foundation, Inc. bls. 1282-1289.
↑ Gareth Williams (2014). The Viking Ship. British Museum Press. bls. 20-35. ISBN 0714123404.
↑ Price, N. (2020). The Children of Ash & Elm: A History of the Vikings. Allen Lane. ISBN 0465096980.
1 2 Sigurbjörn Svavarsson (júlí 2920). „Víkingaskip- Smíði“. Sigurbjörn Svavarsson.
↑ Andreas Hennius (2018). Viking Age tar production and outland exploitation. Cambridge University Press Antiquity Publications Ltd.
↑ Jørgensen, Lise Bender; Jesch, Judith (ristj). The Scandinavians from the Vendel Period to the Tenth Century: An Ethnographic Perspective. (2002). Rural Economy: Ecology, Hunting, Pastoralism, Agricultural and Nutritional Aspects. Boydell Press. bls. 133. ISBN 978-0-85115-867-9.
↑ „Saga Ólafs hins helga“. Heimskringla.
↑ Brøndsted, Johannes (1961). Vikingene. Gyldendal. bls. 15–16.
↑ Hale, John R. (1998). The Viking Longship. Scientific American. bls. 56–63.
↑ Martin Blindheim. De gylne skipsfløyer fra sen vikingetid. Bruk og teknikk. VIKING : Tidsskrift for norrøn arkeologi. XLVI. bls. 85–111.
↑ Eide, Ingrid Birch (2021). Gilded Weathervanes: From Ship Stems to Church Spires. University of Oslo.

Tenglar

[1] Eldar Heide (2014). The early Viking Ship types. Sjøfartshistorisk årbok 2014. bls. 81-153.

[2] Sigurbjörn Svavarsson (júlí 2 2020). „Víkingaskip-Skipagerðir“. Sigurbjörn Svavarsson.

[3] Cat Jarman. Elvekonger. Forlaget Press. bls. 82. ISBN 978-82-328-0425-2.

[4] Nordeide, S. W.,Bonde, N. & Thun, T. (2020). At the threshold of the Viking Age: New dendrochronological dates for the Kvalsund ship and boat bog offerings (Norway). Journal of Archaeological Science: Reports Volume 299].

[5] Per Bruun (1997). The Viking Ship. Journal of Coastal Research Vol. 13, No. 4 (Autumn, 1997) Coastal Education & Research Foundation, Inc. bls. 1282-1289.

[6] Gareth Williams (2014). The Viking Ship. British Museum Press. bls. 20-35. ISBN 0714123404.

[7] Price, N. (2020). The Children of Ash & Elm: A History of the Vikings. Allen Lane. ISBN 0465096980.

[:0-8] 1 2 Sigurbjörn Svavarsson (júlí 2920). „Víkingaskip- Smíði“. Sigurbjörn Svavarsson.

[9] Andreas Hennius (2018). Viking Age tar production and outland exploitation. Cambridge University Press Antiquity Publications Ltd.

[10] Jørgensen, Lise Bender; Jesch, Judith (ristj). The Scandinavians from the Vendel Period to the Tenth Century: An Ethnographic Perspective. (2002). Rural Economy: Ecology, Hunting, Pastoralism, Agricultural and Nutritional Aspects. Boydell Press. bls. 133. ISBN 978-0-85115-867-9.

[11] „Saga Ólafs hins helga“. Heimskringla.

[12] Brøndsted, Johannes (1961). Vikingene. Gyldendal. bls. 15–16.

[13] Hale, John R. (1998). The Viking Longship. Scientific American. bls. 56–63.

[14] Martin Blindheim. De gylne skipsfløyer fra sen vikingetid. Bruk og teknikk. VIKING : Tidsskrift for norrøn arkeologi. XLVI. bls. 85–111.

[15] Eide, Ingrid Birch (2021). Gilded Weathervanes: From Ship Stems to Church Spires. University of Oslo.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]