Sullaveiki

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search

Sullaveiki (echinococcosis) er sjúkdómur sem segja má að útrýmt hafi verið á Íslandi en getur í sjálfu sér ætíð komið upp þar sem bandormurinn sem honum veldur er vitaskuld enn á meðal vor og ef ekki er gætt eðlilegs hreinlætis gæti hann komið upp. Var á árum áður þó nokkuð algengur hér á landi og ýmsir nafnkunnir menn urðu fyrir honum og létust af völdum hans.

Líklega má kalla sullaveiki smitsjúkdóm þótt um fremur stóra "smitveru" sé að ræða, það er sullaveikibandormana ígulbandorm og sullafársbandorm.

Egg bandormsins er einkum að finna í hundaskít og bárust eggin þaðan, með vitaskuld ýmsum krókaleiðum niður í meltingarfarveg manna (og búfénaðar) þar sem magasýrur gera ekki út af við eggin og klekjast þau í magasafanum. Frá þörmunum borar ormurinn sig út og kemst í blóðrásina og þaðan getur hann komist til ýmissa vefja en tekur einkum bólfestu í lifrinni en getur einnig farið til lungna, nýrna og heila.

Þar sem ormurinn sest að myndar hann vökvafylltar blöðrur sem kallaðar voru sullur og af því dregur meinsemdin nafn sitt.

Til dæmis lést úr sjúkdóm þessum Halldóra Þorsteinsdóttir eiginkona Tryggva Gunnarssonar.

Sullaveiki á Íslandi[breyta | breyta frumkóða]

Sullaveiki er fyrst getið í íslenskum heimildum um 1200.  Bjarni Pálsson (1719-1779) landlæknir taldi að sullaveiki væri um 1760 einn af algengustu sjúkdómum meðan fólks á Íslandi. Áætlað hefur verið með hliðsjón af krufningaskýrsum og spurningalistum að um 1850 hafi milli 20-25% af íbúum Íslands verið smitaðir af sullaveiki en þá var ekki vitað hvernig sjúkdómurinn smitaðist. Árið 1849 taldi danski læknirinn P.A.Schleisner að einn af hverjum sex Íslendingum hefðu sullaveiki. Árið 1862 rannsakaði danski læknirinn Harald Krabbe útbreiðslu á sullaveiki á Íslandi. Hann kom hingað til lands og komst að því að 28 af 100 hundum og flest af eldra sauðfé og kúm sem var slátrað voru með sulla. Krabbe tókst að greina hvernig smit berst á milli hunda og annarra spendýra, og lýsa faraldursfræði sjúkdómsins og varð hann heimsþekktur fyrir þessar rannsóknir.[1] Jón Finsen taldi sullaveiki í sauðfé mun algengara en í mönnum og það væri fátítt ef ekki væri sullur í gamalám. Breskur læknir A. Leared kynnti fyrir Íslendingum orsakir sullaveiki árið 1863 og hvernig mætti verjast henni. Gripið var til ýmissar ráðstafana til að útrýma sullaveiki og koma í veg fyrir útbreiðslu. Það var fyrirskipuð árleg hundahreinsun og vel passað að hundar kæmust ekki í hráæti þar sem slátrað var. Ekki er talið að hundahreinsanir hafa haft mikið áhrif. [2]

Síðasta dauðsfallið af völdum sullaveiki á Íslandi varð árið 1960 en þá dó 23 ára koma sem hafði ígulsull í beinum. Síðasta sullaveika kindin fannst árið 1979 á sauðfjárbýli í Stöðvarfirði. Ígulsullir í mönnum geta vaxið áratugum saman og orðið mjög stórir. Stærsti sullur sem hefur greinst á Íslandi var 16 lítrar og þvermál var 50 sm. Níels Dungal fann þann sull í 51 ára konu við krufningu árið 1944.[3]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Sigurdarson, Sigurdur (2010–10). „Dogs and echinococcosis in Iceland“. Acta Veterinaria Scandinavica (enska). 52 (S1): S6. doi:10.1186/1751-0147-52-S1-S6. ISSN 1751-0147. PMC 2994312.
  2. Páll Pálsson, Sigur yfir sullaveiki?, Læknablaðið, 10. tölublað (15.12.1989)
  3. Karl Skírnisson. “Bandormafána Landspendýra á Íslandi Að Fornu Og Nýju.” Náttúrufræðingurinn : vol. 87, no. (3-4), 2017, pp. 116–131.