Sagnmyndir

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
(Endurbeint frá Miðmyndarending)
Jump to navigation Jump to search

Sagnir hafa þrjár myndir, germynd, miðmynd og þolmynd. Ræðst notkun þeirra af því hvort áhersla er fremur lögð á geranda eða þolanda.

Germynd[breyta | breyta frumkóða]

Aðalgrein: Germynd

Germynd (skammstafað sem gm. eða germ.) er algengasta sagnmyndin. Áherslan er á geranda setningarinnar; t.d. Jón klæddi sig, móðirin klæðir drenginn.

Miðmynd[breyta | breyta frumkóða]

Aðalgrein: Miðmynd

Miðmynd (skammstafað sem mm. eða miðm.) þekkist á því að endingin -st (sem kallast miðmyndarending) bætist við germyndina (t.d. Jón klæddist). Á undan miðmyndarendingunni falla þó niður endingarnar -ur, -r og r-ð

Dæmi:

  • þú kemur → þú kemst

Miðmynd segir frá því hvað gerandi/gerendur gerir/gera við eða fyrir sjálfan/sjálfa sig, t.d. hann leggst, þeir berjast.

Fyrir kemur að germynd lítur út sem miðmynd, t.d. þú stökkst út í lækinn. Til að greina á milli er hentugt að skipta um persónu eða tölu; þú stökkst út í lækinn - > ég stökk út í lækinn - sem leiðir í ljós germynd þar eð endingin -st verður að vera í öllum persónum í miðmynd.

Miðmyndarsögn[breyta | breyta frumkóða]

Sumar sagnir eru aðeins til miðmynd (t.d. sagnirnar nálgast, vingast, óttast, öðlast, ferðast, heppnast og kallast) og eru þær kallaðar miðmyndarsagnir.

Miðmyndarending[breyta | breyta frumkóða]

Miðmyndarending er endingin -st (áður -zt og í forníslensku -sk)[1] sem bætt er við germyndina til að mynda miðmynd.

Miðmyndarendingin -st fellur niður á eftir -st eða -sst í germynd:

  • haldast: Staðan hélst óbreytt
  • festast: Fóturinn hefur fest
  • kyssast: Hjónin hafa kysst
  • hittast: Höfum við hist?

Miðmyndarendingin í forníslensku[breyta | breyta frumkóða]

Um árið 1200 endaði -umk í fyrstu persónu eintölu þar sem -mk hlutinn er komin af orðinu mik (gömul mynd persónufornafnsins mig),[2] og í öllum öðrum beygingarmyndum endaði hún á -sk sem er komið orðinu sik (sem er gömul mynd afturbeygða fornafnsins sig).[2]

Upp úr 1200 fær 1. persóna einnig endinguna -sk/-zk í staðin fyrir -mk.[1][2] Hætt var að nota -sk um lok 13. aldar (um 1300) og endingin -z notuð í staðinn. Á 14. öld komu endigarnar -zt og -zst fram (og virðist framburðurinn þá orðinn st eins og hann er núna)[1] en á 15. öld er endingin -zt nær eingöngu notuð. Á 15. öld koma fram nýjar endingar; -nzt og -zt og síðar -nst og -st. Á 17. öld var farið að bæta við endinguna -st þannig að hún varð -ustum (berjustum). Á 18. öld endurvöktu málhreinsunarmenn gömlu miðmyndarendinguna -umst og er það endingin sem notuð er í dag (köllumst, berjumst, elskumst..)

Upp úr 1200 Undir lok 13. aldar 14. öld-15. aldar 15. öld-17. aldar 17. öld
-sk -zk -z -zt -nst -st -stum
1. persóna eintala berjumsk berjumzk berjumz berjumzt berjunst berjust berjustum

Og svo miðmyndarsögnin kallast sé tekin til dæmis í öllum persónum;

Í forníslensku Undir lok 13. aldar Lok 13. aldar
-mk/-sk -z
1. persóna eintala kollumk köllumz köllumst kallast
2. og 3. persóna kallask kallaz kallast
1. persóna fleirtala kollumsk köllumz köllumst
2. persóna kallisk kalliz kallist
3. persóna kallask kallaz kallast

Þolmynd[breyta | breyta frumkóða]

Þolmynd (skammstafað sem þm. eða þolm.) er mynduð með hjálparsögninni ‚að vera‘ eða ‚að verða‘ og lýsingarhætti þátíðar af aðalsögn. Þolmynd leggur áherslu á þolanda setningar en geranda er sjaldnast getið, dæmi:

  • Jón var klæddur af móðurinni.
  • Vitað er að jörðin er lífvænleg.
  • Henni var hjálpað.

Hin nýja þolmynd[breyta | breyta frumkóða]

Hin hefðbundna þolmynd sem notuð hefur verið í gegnum tíðina er notuð af bæði eldri og yngri málnotendum.

  • Ég var beðin að læra heima í gær.
  • Mér var hrint í skólanum.

En upp á síðkastið hafa margir yngri málnotendur tekið upp á því að nota það sem kallast nýju þolmyndina.

  • Það var beðið mig að læra heima í gær. / Í gær var beðið mig að læra heima.
  • Það var hrint mér í skólanum. / Í skólanum var hrint mér.

Tengt efni[breyta | breyta frumkóða]

Heimildir[breyta | breyta frumkóða]

  1. 1,0 1,1 1,2 http://www.timarit.is/titlebrowse.jsp?issueID=425850&pageSelected=9&lang=0 Íslenskt mál 264. þáttur
  2. 2,0 2,1 2,2 Á hvaða sviði málfræðinnar hafa mestar breytingar orðið frá forníslensku til dagsins í dag?

Frekara lesefni[breyta | breyta frumkóða]