Lax

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search
Sjá einnig: Atlantshafslax sem er í daglegu máli nefndur lax.
Lax
Atlantshafslax (Salmo salar).
Atlantshafslax (Salmo salar).
Ástand stofns
Vísindaleg flokkun
Ríki: Dýraríki (Animalia)
Fylking: Seildýr (Chordata)
Undirflokkur: Geisluggar (Actinopterygii)
Ættbálkur: Salmoniformes
Ætt: Salmonidae
Undirætt: Salmoninae
Ættkvísl: Lax (Salmo)
Atlantshafslax, Salmo salar.

Lax (fræðiheiti: Salmo) er ættkvísl fiska af laxaætt (Salmonidae) og telur um fimmtíu tegundir. Á íslensku orðið lax er samheiti nokkurra fisktegunda af ætt laxfiska, sem einnig inniheldur silunga. Heimkynni laxa er í Atlantshafi og Kyrrahafi, og einnig í ýmsum stöðuvötnum.

Lýsing[breyta | breyta frumkóða]

Smáir eða miðlungsstórir fiskar, all-þéttvaxnir og nokkuð þunnvaxnir, með mjög sterka stirtlu, en þó vel vaxnir og rennilegir. Höfuðið er miðlungstórt, frammjótt og munnurinn nokkuð stór, með sterkum hvössum tönnum á miðskolts- og efraskoltsbeinum, gómbeinum, plógbeini, tungu og neðra skolti. Gelgjur 9-13, þunnar og breiðar (sem bjúgsverð), tálknbogatindarnir stuttir og digrir. Uggar eru allir smáir, nema spoðurinn; kviðuggarnir eru undir bakugga og dálítil húðtota aftan við rót þeirra. Hreistrið er fremur smátt, slétt; rákin heil. Skúflangar margir. Liturinn er meira eða minna dröfnóttur og seiðin með þverrákir (bröndótt) eða bletti á hliðum. Tíðast fá þær hrygningarbúning og hængarnir eru að jafnaði stærri en hrygnurnar. Annars er litur og margt annað mjög breytilegt á sömu tegundum eftir aldri, dvalarstað, árstíð o. fl[2].

Heimkynni[breyta | breyta frumkóða]

Ættkvíslin á heima viða í tempruðum og köldum hlutum norðurhvelsins, bæði í Evrópu, Asíu og Ameríku, einkum í kaldtempruðum löndum og sumar tegindir hafa verið fluttar frá Ameríku til Evrópu eða til suðurhvelsins[2].

Lífshættir[breyta | breyta frumkóða]

Laxar eru göngufiskar. Þeir klekjast út í ferskvatni og þar alast seiðin upp, oftast í þrjú ár, en ganga þá til sjávar, þar sem laxinn er svo þangað til hann verður kynþroska. Það tekur oftast 1-3 ár. Þá gengur hann aftur upp í ána sem hann ólst upp í og hrygnir þar. Yfirleitt gengur hann í árnar á sumrin, frá maí fram í október, en þó langmest um mitt sumar.

Allar tegundir hrygna aðeins í ósöltu vatni, en margir lifa langdvölum í sjó; ýmsir náttúrufræðingar líta svo á, að þær séu að uppruna í raun og veru sjófiskar, sem hafi smámsaman leitað upp í ósalt vatn til hrygningar og hafi sumar orðið innlyksa þar[2].

Laxar á Íslandi[breyta | breyta frumkóða]

Hér á landi eru aðeins tvær tegundir af þessari ættkvísl: atlantshafslax (Salmo salar) og urriði (Salmo trutta)[3].

Laxveiði hefur verið stunduð á Íslandi frá landnámsöld. Alls veiðist lax í um 80 íslenskum ám. Laxveiðiár eru flestar á svæðinu frá Þjórsá vestur og norður um land að Laxá í Aðaldal. Fyrr á öldum var laxinn veiddur í net og laxakistur en nú er aðeins leyft að veiða hann í net á örfáum stöðum, annars er hann veiddur á stöng. Nú er lax einnig alinn í eldisstöðvum og er þar þá frá því að seiðin klekjast út þar til fullvöxnum laxinum er slátrað.

Nýtsemi[breyta | breyta frumkóða]

Lax er vinsæll matfiskur og er talinn hollur vegna þess að hann inniheldur mikið af Omega-3-fitusýrum. Hann er soðinn, steiktur og grillaður en einnig reyktur eða grafinn. Einnig er hann mjög vinsæll í sashimi og sushi.

Tegundir laxa[breyta | breyta frumkóða]

Það eru alls 50 tegundir teljast til laxaættkvíslarinnar[4]:

Myndir[breyta | breyta frumkóða]

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Baillie, J. and Groombridge, B. (1996). Salmo salar. IUCN Red List of Threatened Species. IUCN. 1996: e.T14144A4408913. doi:10.2305/iucn.uk.1996.rlts.t19855a9026693.en. Sótt 26. ágúst 2016.[óvirkur tengill]
  2. 2,0 2,1 2,2 Bjarni Sæmundsson (1926). Íslensk dýr I. Fiskarnir (Pisces Islandiæ). Reykjavík: Bókaverslun Sigfúsar Eymundssonar. bls. 338-339.
  3. Gunnar Jónsson; Jónbjörn Pálsson (2013). Íslenskir fiskar. Reykjavík: Mál og menning. bls. 340. ISBN 978-9979-3-3369-2.
  4. „FishBase“. FishBase (enska). Leibniz Institute of Marine Sciences. Sótt 15. nóvember 2021.