Arnljótur Ólafsson

Arnljótur Ólafsson (fæddur 21. nóvember 1823, dáinn 29. október 1904) var íslenskur hagfræðingur, prestur og stjórnmálamaður.

Ævisaga

Arnljótur fæddist á Auðólfsstöðum í Langadal. Foreldrar hans voru Ólafur Björnsson (1796–1836) bóndi, og Margrét Snæbjarnardóttir (1788–1871) húsmóðir. Hann var elstur átta systkina. Árið 1851 lauk hann stúdentsprófi frá Lærða skólanum. Arnljótur vakti fyrst á sér athygli í janúar 1850 þegar hann leiddi skólapilta í mótmælagöngu gegn Sveinbirni Egilssyni rektor og hrópaði „Pereat“ („farist“ eða „láttu hann farast“ á latínu) í mótmæli við ströng bindindisákvæði skólareglna.

Svo hélt Arnljótur til Kaupmannahafnar þar sem hann lagði stund á hagfræði við Kaupmannahafnarháskóla án þess að ljúka prófi. Hann varð ritstjóri Skírnis á árunum 1853 og 1855–1860. Hann starfaði einnig sem einkakennari sonar Blixen-Finecke baróns og ferðaðist með þeim til Suðurlanda, sem þá vísaði til Miðjarðarhafslanda eins og Spánar og Ítalíu. Á Hafnarárunum tók Arnljótur upp kunningsskap við Jón Sigurðsson, sem deildi með honum áhuga á frjálslyndri hagfræði og einstaklingsfrelsi. Jón beitti þessum hugmyndum í baráttunni fyrir afnámi verslunareinokunar á Íslandi, sem náðist fram árið 1854.

Eftir áralanga dvöl í Kaupmannahöfn og sívaxandi þrýsting frá fjölskyldu sinni sneri Arnljótur aftur til Íslands og hóf guðfræðinám við Prestaskólann, sem hann lauk árið 1863. Hann var vígður til prests á Bægisá í Eyjafirði árið 1863. Árið 1864 giftist hann Þuríði Hólmfríði Þorsteinsdóttur (1839–1904), dóttur Þorsteins Pálssonar alþingismanns og Valgerðar Jónsdóttur. Þau eignuðust átta börn.

Árið 1889 flutti Arnljótur sig til Sauðaness á Langanesi, þar sem hann sat fram til æviloka. Hann lést 29. október 1904, aðeins tveimur mánuðum eftir andlát konu sinnar.

Stjórnmálaferill

Arnljótur var þingmaður Borgarfjarðar 1858–1869, Norður-Múlasýslu 1877–1880, Eyjafjarðar 1880–1885 og konungkjörinn alþingismaður 1886–1893. Hann var kosinn alþingismaður Norður-Þingeyinga árið 1900, en gat ekki tekið sæti árið 1901 vegna veikinda.

Arnljótur var róttækur lýðfrelsissinni sem barðist fyrir einstaklingsfrelsi. Hann var undir áhrifum frá klassískri hagfræði en átti oft erfitt með að ná fram sínum málum á Alþingi. Honum leiddist það sem hann kallaði „stjórnbótarstagl“ og talaði einatt fyrir frelsi í atvinnulífi og framförum sem myndu gera landsmenn sjálfburða og síðan sjálfstæða.

Arnljótur barðist gegn vistarbandinu og reyndi að koma á fót nýrri skattalöggjöf og bankakerfi, áratugum áður en slíkar hugmyndir fengu almennt brautargengi á Íslandi. Hann var oft talinn of róttækur fyrir samtíma sinn og hrokafullur, sem leiddi til einangrunar í þingstörfum. Þrátt fyrir vináttu í Kaupmannahöfn fór Jón Sigurðsson síðar að halda aftur af róttækum hugmyndum sem gátu ýtt stuðningsmönnum hans frá sér, sérstaklega íslenskum bændum. Á meðan hélt Arnljótur áfram að þrýsta á róttækar breytingar án þess að hugsa mikið um álit annarra. Þetta átti eftir að marka þáttaskil í samskiptum þeirra, sérstaklega eftir kláðamálið svokallaða.

Á síðari hluta 19. aldar komu ýmsar lýðfrelsisumbætur frá Danmörku, svo sem prentfrelsi og trúfrelsi. Arnljótur var sannfærður um einstaklingsfrelsi og frjálsa verslun og varð þar með óvænt bandamaður danskra yfirvalda í þeim málum, þrátt fyrir að vera talinn andstæðingur þeirra í öðrum málum.

Rithöfundur og fræðimaður

Arnljótur skrifaði fjölda greina og ritgerða á árunum í Kaupmannahöfn og svo aftur á efri árum. Hann birti sína fyrstu grein árið 1852 í Nýjum félagsritum, "Um búnaðarfélög," og tveimur árum síðar skrifaði hann fyrstu íslensku yfirlitsgreinina um það sem hann kallaði „þjóðmegunarfræði“, fræði sem síðar myndi fá nafnið hagfræði á íslensku en hafði þá víðari merkingu sem fræði um þjóðhagslega velmegun, atvinnumál og þjóðarbúskap. Hann var á þessum tíma einn af aðalhöfundum Landshagsskýrslna undir ritstjórn Jóns Sigurðssonar og sýndi mikla hæfileika í tölfræði og hagrannsóknum.

Árið 1880 gaf hann út fyrsta íslenska hagfræðiritverkið, Auðfræði. Titill bókarinnar var ætlaður sem samheiti yfir hagfræði, tölfræði og viðskipti. Hugtakið náði þó ekki fótfestu. Sveinn Skúlason, vinur Arnljóts, notaði orðið hagfræði í formála að þýðingu sinni á Lýsingu Íslands eftir Adolph Frederik Bergsöe árið 1853, en það fékk ekki núverandi merkingu fyrr en á tuttugustu öld. Lengi vel hafði orðið "hagfræði" merkingu sem var nær tölfræði og hagrannsóknum en nútímamerkingunni.

Í formála að Auðfræði segist Arnljótur hafa byggt á riti Frédéric Bastiats, Harmonies Économiques, þar sem Bastiat færði hugmyndir Adams Smith um einstaklingsfrelsi og markaðshagkerfi í samhengi við franskt samfélag miðrar 19. aldar. Arnljótur setti þó kenningar klassískra hagfræðinga fram á einföldu og skýru íslensku máli og tengdi þær íslenskum aðstæðum og þörfum. Bókin fékk litla athygli á sínum tíma og um mesta 20. öld þegar verslunarhöft voru í gildi í langflestum greinum. Hún var þó loksins endurútgefin árið 1988 og hefur síðan verið endurmetin og tekin til notkunar í íslenskri hagfræðiumræðu.

Meðal greina eftir Arnljót á efri árum voru tvær sem birtust í Tímariti Bókmenntafélagsins: Árið 1891 skrifaði hann fyrstu íslensku greinina um rökfræði og átti heiðurinn af að smíða orðið „rökfræði“. Á dánarári sínu, 1904, birti hann greinina „Um lögaura og silfurgang fyrrum á Íslandi“, sem er talin merk greining á peningasögu landsins.

Arnljótur átti heiðurinn af mörgum nýyrðum á íslensku yfir fræðileg hugtök, þar á meðal "framleiðsla" og "hugtak." Ritverk hans endurspegla hugsjón hans um einstaklingsfrelsi, efnahagslegt sjálfstæði og nauðsyn þess að laga erlendar kenningar að íslenskum veruleika.