Tívolí í Reykjavík

Tívolí í Reykjavík einnig kallað Tívolíið í Vatnsmýrinni var skemmtigarður sem var um tíma starfræktur í Vatnsmýrinni í Reykjavík. Tívolíið var opnað 9. júlí 1946. Þar voru meðal annars bílabraut, hringekja, parísarhjól og danspallur. Á tívolísvæðinu var byggður skáli sem notaður var til skemmtanahalds og veitingareksturs. Skálinn var nefndur Vetrargarðurinn og þar voru haldnir dansleikir.

Tívolíið var í einkaeigu frá 1946 til 1952 en þá keypti Íþróttafélag Reykjavíkur allar eignir þess í þeim tilgangi að reka skemmtigarðinn og Vetrargarðinn áfram og nota ágóðann til uppbyggingar íþróttamannvirkja. Fyrstu árin voru góðar tekjur af Tívolí og þá fyrst og fremst af Vetrargarðinum. Í Vetrargarðinum voru oft hátíðarhöld svo sem vegna þjóðhátíðardags, verslunarmannahelgi og sjómannadags. Skrúðgöngur enduðu þar jafnan og þar voru haldnar mjög vinsælar fegurðarsamkeppnir. Miðvikudagskvöld á Vetrargarðinum voru kölluð „Kanakvöld“ en þá komu þar margir hermenn á Keflavíkurvelli og voru til miðnættis en miðvikudagskvöld voru einu kvöldin sem hermennirnir máttu vera utan vallar.

Saga

Hlutafélagið Tívolí hf. var stofnað snemma árs 1946 af athafnamönnunum Þorleifi H. Eyjólfssyni húsasmíðameistara, Thor R. Thors verslunarmanni, Sigurgeiri Sigurðssyni lögmanni, Stefáni Bjarnasyni verkfræðingi, og Kjartani Ásmundssyni gullsmið. Félagið fékk úthlutað tveggja hektara lóð og hóf þegar í stað jarðvegsframkvæmdir við að ræsa fram mýrina. Skemmtitæki voru keypt frá Danmörku og Englandi og var garðurinn opnaður þá um sumarið.

Tívolí var fyrstu árin opið frá lokum maí og fram í september, en þó einungis ef veður leyfði. Það var opið á kvöldin og um helgar. Auk hvers kyns hefðbundina leiktækja og skotbakka var boðið upp á margvíslegt sýningarhald, s.s. kraftakarla sem sýndu styrk sinn og fakír sem lagðist á flöskubrot og lét brjóta grjót á maganum á sér. Á tyllidögum flugu flugvélar yfir sýningarsvæðið og vörpuðu yfir það sælgæti. Um skeið var vísir að dýragarði í Tívolí með framandi dýrum, stórum sem smáum.

Veitingastaðurinn Vetrargarðurinn var um skeið einn annálaðasti dans- og skemmtistaður borgarinnar. Vetrargarðurinn var staðsettur í norðurenda skemmtigarðins og var á einni hæð með turn fyrir miðju. Framhliðin sem sneri inn í Tívolí var að mestu leyti úr gleri. Hljómsveitir sem spiluðu þar voru á upphækkuðum palli fyrir miðju salarins. Skemmtigarðurinn Tívolí var þegar frá leið aðeins opinn á kvöldin og um helgar, en Vetrargarðurinn var opinn flest kvöld. Þótt staðurinn hefði aldrei vínveitingaleyfi flaut áfengi þar óspart.

Einar Jónsson, sem lengi var forstjóri Tívolísins, hafði árið 1954 frumkvæði að því að halda þar fegurðarsamkeppni þar sem fegurðardrottning Íslands var krýnd og fékk vegleg verðlaun. Uppákoma þessa varð geysivinsæl, dró að sér mikinn fjölda fólks og var endurtekin á næstu árum.

Upphaflegir stofnendur skemmtigarðsins sáu um rekstur hans fyrstu sjö árin, en þá festi Íþróttafélag Reykjavíkur kaup á svæðinu. Var ætlunin að reka það í fjáröflunarskyni og notast að mestu við sjálfboðavinnu félagsmanna. Fljótlega varð reksturinn þungur. Tekjur af rekstri Vetrargarðsins drógust seinna saman, verslunarmenn fóru að halda fríhelgi sína úti í sveit og fegurðarsamkeppnir fluttust annað. ÍR reyndi að sporna við tekjutapinu með að koma upp vísi að dýragarði í Tívolí og voru ljón, tígrisdýr, slöngur, apar og sjaldbökur flutt til Íslands og höfð til sýnis yfir sumarmánuðina og send út aftur þegar kólnaði. Loks var ákveðið um 1961 að leigja út rekstur bæði Tívolísins og Vetrargarðsins. Reksturinn lognaðist endanlega út af fáeinum árum síðar og var rysjóttu veðurfari meðal annars kennt um þau endalok. Árið 1962 var svo komið að heilbrigðisnefnd Reykjavíkur veitti aðeins bráðabirgðaleyfi fyrir veitingarekstri í Vetrargarðinum og var það framlengd til áramóta en eftir þar var Vetrargarðinum lokað. ÍR bauð Reykjavíkurborg Tívoli til kaups í október 1963 en því var hafnað. Enginn rekstur var í Tívolí árið 1963 en árið 1964 voru eignirnar seldar til skipafélagsins Hafskips sem ætlaði að nota byggingarnar fyrir birgðageymslu.

Arfleifð

Víða má finna vísanir í Tívolí í Vatnsmýrinni í dægurmenningu, einkum í verkum listamanna sem voru á barnsaldri þegar skemmtigarðurinn var upp á sitt besta.

• Hljómsveitin Stuðmenn sendi árið 1976 frá sér hljómplötuna Tívolí og hafði umslag hennar og fjöldi laga að geyma skírskotanir til þess.
• Skáldið og tónlistarmaðurinn Megas fjallaði um Tívolí í ýmsum laga sinna, má þar nefna „Reykjavíkurnætur“ á plötunni Loftmynd og „Í speglasalinn“ á Fram og aftur blindgötuna. Þá kom Tívolí allnokkuð við sögu í minningabók Megasar, Sól í Norðurmýri, sem hann skrifaði í samvinnu við Þórunni Jörlu Valdimarsdóttur.
• Pétur Gunnarsson vék að Tívolí í skáldsögunni Punktur, punktur, komma, strik.
• Í kvikmyndinni Djöflaeyjunni gerist hluti sögunnar á skemmtistaðnum Vetrargarðinum.
• Rithöfundurinn Sjón sendi frá sér bókina Með titrandi tár: Glæpasaga þar sem fyrir kemur skemmtigarður sem telja má innblásinn af Tívolíinu í Vatnsmýrinni.
• Hljómsveitin Tívolí starfaði á árinum 1977-81. Hún spilaði einkum þunga rokktónlist í anda Led Zeppelin en öðlaðist þó mestar vinsældir fyrir einfalda poppsmellinn „Fallinn“, sem var nokkuð á skjön við önnur lög sveitarinnar.