Tunnumál

Tunna var mælieining sem notuð var við viðskipti á vörum á Íslandi og annarsstaðar í Dansk-Norska ríkinu á miðöldum og þangað til að metrakerfið var tekið upp 1907. Stærð mælieiningarinnar tunna, tunnumálið, fór eftir tegund vörunnar og var notað bæði um þurrvöru og fljótandi.

Metrakerfið var lögleitt á Íslandi 4. maí 1907 og innleitt 1. janúar 1910. Þann 8. júní 1912 undiritaði danski konungurinn „Lög um umbreytingu fyrri gildandi mælieininga í metrakerfi“. Þessi lög giltu í öllu danska ríkinu.

• Björgvinjartunna, norsk tjörutunna, lýsistunna var rúmeining fyrir margar verslunarvörur, oft nefnd íslensk-færeysk lýsistunna. Tunnan var ákveðin í lögunum frá 1907 sem 120 pottar, sem svaraði til 115,92 lítra.
• Almenn tunna var samheiti yfir þær mælieiningar sem ekki voru sérstaklega nefndar í lögunum frá 1907. Almenna tunna var 120 pottar, sem svaraði til 115,92 lítra og voru notaðar meðal annars sem mælieining fyrir brennivín, saltaðan fisk, síld, lax og kjöt.
• Korntunna (mælieining fyrir korn) var 144 pottar samsvarandi 139,1 lítrar. Þetta var mælieining fyrir fjórar korntegundir (bygg, hafra, hveiti og rúg), einnig fyrir malt, baunir, ávexti og kalk. Í einni korntunnu voru 8 skeppur = 32 fjórðungar = 64 áttungar = 128 hálfáttungar = 144 pottar = 576 pelar.
• Víntunna var 160 pottar sem svarar til 154,56 lítrar
• Öltunna var 136 pottar sem svarar til 131,39 lítra
• Lagartunna var notuð sem mælieining fyrir mjöl, smjör, tólg, sápu, hrogn, olíu og edik og var einnig 136 pottar sem svarar til 131,39 lítra.
• Síldartunna var 120 pottar sem svarar til 116 lítrar.
• Salt-, steinkola- og barkartunna var 180 pottar eða 173,88 lítrar

Aðrar mælieiningar voru notaðar um fljótandi vöru í tunnum eins og öl, brennivín, edik og olíu, meðal annars:

• Áma var mælieining sem var ýmist talin 155, 156 eða 160 pottar. Áma var stór (tré)tunna, einkum fyrir vín eða bjór. Ein áma sem var 155 pottar var 149,75 lítrar. Í daglegu tali gat áma einnig verið stór tunna.
• Anker sem einnig var nefnt vínanker, ölanker, tunnufjórðungur eða lagarkvartil. Í lögunum frá 1907 er anker sagt vera 39 pottar eða 37,68 lítrar. Anker var einnig notað í daglegu tali um minni tunnu meðal annars fyrir vín.
• Fat, stærð fór eftir vörutegund. Fat fyrir vín var 960 pottar samsvarandi 927,36 lítrar, fat fyrir öl var 272 pottar samsvandi 262,79 lítrar. Auk þess má oft sjá orðið fat notað um tunnulaga ílát, án tillits til stærðar.

Sjá einnig

• Olíutunna
• Íslenskar mælieiningar

Heimildir

• Björk Ingimundardóttir, MÁL OG VOG, Mælieiningar fyrri alda, 2025, Þjóðskjalasafn Íslands https://heimildir.is/wp-content/uploads/Unorganized/TSS-Mal-og-vog-FINAL-web.pdf
• Magnús Már Lárussyni, „Íslenzkar mælieiningar“, Skírnir, 1958, bls. 208–245. https://timarit.is/page/6524424?iabr=on#page/n213/mode/2up
• Handbók fyrir hvern mann, 1904, bls. 18
• Halldór Guðmundsson, Nákvæm lýsing á peningum, vigt, máli og fl. í Danaveldi og nokkrum öðrum ríkjum, 1850 Geymt 19 október 2020 í Wayback Machine