Hraunhellir

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
(Endurbeint frá Hraunhellar)
Jump to navigation Jump to search
Thurston Lava Tube, Hawaii, með storkuborðum
Hraunhellir á Réunion
Hraunhellir í Suður-Kóréu
Víðgelmir með ísmyndum
Hraunhellirinn Leiðarendi
Leiðarendi, spenar

Hraunhellar eru fyrst og fremst alls konar hellar í hrauni þó adallega er talað um 'hraunrásir neðan yfirborðs jarðar.

Skilgreiningar[breyta | breyta frumkóða]

Hraunhellir er skilgreind sem „almyrkt holrúm í hrauni“[1].

Hraunhellar geta verið hellar af náttúrulegum úppruna eins og hraunrásir (t.d. Surtshellir), hellir í hraundrýlum (finnst td. í Aðaldal), hraunbólur, sprunguhellar (sjá Grjótagjá), gervigíahellar og gígarhellar líkt og Þríhnúkagígur í Bláfjöllum. [1]"Hraunhellar geta einnig myndast við svokallaða troðhól, þá treðst kvikan úr eldfjalli undir heitt hraunyfirborðið sem þegar er farið að storkna og leitar niður í óstorknaðan hluta hraunsins. Við þetta lyftist yfirborð þess og getur þykknað mikið á afmörkuðum svæðum."[2]Sjávarróf getur líka búið til hraunhella þegar hraunið er á sjávarsíðum, t.d. á Hellnum á Snæfellsnesi. En þeir geta líka verið manngerðar hellar.[1]

Til þess að teljast vera hellir er gjarnan við það miðað að holrýmið nái a.m.k. 20 metrum að lengd[2] en annars talað um skúta eða hraunskúta.

Hraunrásir[breyta | breyta frumkóða]

En í flestum tilfellum er talað um hraunrásir í þessum samhengjum.[3][2]

Aðallega finnst hraunrásir í helluhraunum þar sem efsta lag þunnfljótandi basaltkviku hefur storknað en bráðið hraunið haldið áfram að streyma í afmörkuðum farvegum undir yfirborðinu. „Rásirnar eru ýmist í gígveggjum eða í efri hluta hins nýrunnað hrauns sem þegar hefur storknað að hluta. Einnig geta slíkar rásir eða hraungöng myndast mun framar í helluhraunum.“[4]Þegar eldgosið rénar sjatnar í þessum farvegum og eftir standa langir hellar. Stundum þó eru þeir ennþá hálffilltir af hrauni.[1]Svo þarf líka hallinn í göngunum vera nægilegur, til að kvikan gætti runnið niður göngin eftir að ný hættir að berast.[2]

Litadýrð í mörgum hraunhellum er til vegna efnasambanda sem lekja úr veggjunum.[2]

Hraunhellir finnst líka í Holuhrauni.[5]

Myndanir í hraunhellum[breyta | breyta frumkóða]

Margs konar myndir finnst í hraunhellum, þar á meðan dropasteina, dropsteina, kleprasteina, hraunfossar og -strá, stundum líka mannvistarleifar.[1]

Efnið má flókast í 3 hopa: 1) myndun í samhengi við rennsli hraunarinnar í hellinum, t.d. storkuborð; 2) myndun í samhengi við afgangsbráð sem lekur inn í hellin, t.d. dropsteinar; 3) myndanir sem eru ekki úr hrauni eins og ísmyndanir, sandkastalar, dropasteinar (úr kálki) osfv.[6]

Dropsteinar og hraunstrá[breyta | breyta frumkóða]

Mest áberandi eru dropsteinarnir úr hraunbráð[4].

Þeir myndast þegar hraun er hálf-storknuð og „svokölluð afgangsbráð er á hreyfingu í æðum inni í hrauninu og þrýstist út í holrúm í hrauninu og þar með inn um veggi og loft hellanna. Afgangsbráð sem lekur niður úr hellisloftinu myndar hraunstrá" og spenar "en á golfinu hlaða droparnir upp dropsteina.“[7]

Dæmi[breyta | breyta frumkóða]

Dæmi um slíka hella á Íslandi eru Surtshellir, Stefánshellir, Víðgelmir, Raufarhólshellir og mikið fleiri (sjá lesefni).

Hraunhellir eru líka til í öðrum löndum og heimsálfum eins og á Hawaii, í Suður-Koréu, Ítaliu og Spáni.

Lesefni[breyta | breyta frumkóða]

  • Björn Hróarsson: Hellahandbókin. Leiðsögn um 77 íslenska hraunhella. Reykjavík 2008

Sjá líka[breyta | breyta frumkóða]

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Björn Hróarsson: Hellahandbókin. Leiðsögn um 77 íslenskra hraunhellir. Reykjavík 2008, bls. 19
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 [https://skemman.is/bitstream/1946/25061/1/Inga%20Hr%C3%B6nn%20Sverrisd%C3%B3ttir%20BA-%20ritger%C3%B0.pdf Inga Hrönn Sverrisdóttir: Hraunhellar á Íslandi. Getur verndun náttúruminja og ferðamennska átt samleið? Lokaritgerð til BA gráðu í ferðamálafræði Háskólinn á Hólum Vor 2016
  3. Sigurður Steinþórsson. „Hvernig myndast hraunhellar? “ Vísindavefurinn, 29. september 2003. Sótt 14. ágúst 2020. http://visindavefur.is/svar.php?id=3763.
  4. 4,0 4,1 Ari Trausti Guðmundsson, Ragnar Th. Sigurðsson: Íslenskur jarðfræðilykill. Reykjavík 2004, bls. 108-109
  5. [Pedersen, G. B. M., Höskuldsson, A., Dürig, T., Thordarson, T., Jónsdóttir, I.,Riishuus, M. S., Schmith, J. (2017). Lava field evolution and emplacement dynamics of the 2014–2015 basaltic fissure eruption at Holuhraun, Iceland.Journal of Volcanology and Geothermal Research, 340, 155-169. doi:https://doi.org/10.1016/j.jvolgeores.2017.02.027]
  6. Björn Hróarsson: Hellahandbókin. Leiðsögn um 77 íslenskra hraunhellir. Reykjavík 2008, bls. 23-31
  7. Björn Hróarsson: Hellahandbókin. Leiðsögn um 77 íslenskra hraunhellir. Reykjavík 2008, bls. 29