Stórþinur
| Abies grandis | ||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||||
| Ástand stofns | ||||||||||||||
| Vísindaleg flokkun | ||||||||||||||
| ||||||||||||||
| Tvínefni | ||||||||||||||
| Abies grandis (Douglas ex D. Don) Lindley | ||||||||||||||
 Náttúruleg útbreiðsla Abies grandis subsp. grandis (grænt) og subsp. idahoensis (blátt). |
Stórþinur (fræðiheiti: Abies grandis) er þintegund ættuð frá Norðvesturfylkjum Norður-Ameríku og Norður-Kaliforníu. Hann vex frá sjávarmáli upp í 1800 metra hæð. Hann er mikilvægur hluti vistsvæðis döglings/risaþins í Fossafjöllum.
Hann verður yfirleitt um 40 til 70 metra hár. Til eru tvö afbrigði af stórþin; það stærra (coast grand fir) finnst vestur af Fossafjöllum, og það lægra (interior grand fir) er aðallega austur af Fossafjöllum. Honum var fyrst lýst árið 1831 af David Douglas[2] sem safnaði eintökum meðfram Columbia-fljóti í Norðvesturfylkjunum.[2]
Hann er náskyldur hvítþini. Börkurinn hefur verið notaður í lyf, og hann er vinsæll í Bandaríkjunum sem jólatré. Viðurinn flokkast sem mjúkviður og kallast í timbursölu „hem fir“. Hann er notaður í pappírsframleiðslu, sem og í byggingar; stoðir og gólf, þar sem hann er æskilegur vegna þess hvað hann klofnar og springur lítið.
Lýsing
[breyta | breyta frumkóða]
Stórþinur er stórt sígrænt tré, 40 til 70 metra hátt (í undantekningartilfellum nær hann 100 metrum) og með stofnþvermál allt að 2 metrum. Barrið er nálarlaga, flatt, 3 til 6 cm langt, 2 mm breitt og 0.5 mm þykkt, gljáandi dökkgrænt að ofan, og með tvær grænhvítar loftaugarásir að neðan, og aðeins sýlt í endann. Barrið liggur í spíral eftir sprotanum, en með hvert breytilega undið svo þau liggja meira eða minna flatt út frá sprotanum. Könglarnir eru 6 til 12 cm langir og 3,5 til 4,5 cm breiðir, með um 100 til 150 köngulskeljum. Hreisturblöðkurnar eru stuttar og faldar í lokuðum könglinum.
Barrið er mismunandi að lengd, en allt flatt út frá sprotunum, og er hentugt til greiningar á þessari tegund. Vængjuð fræin losna þegar könglarnir sundrast við þroska um 6 mánuðum eftir frjóvgun.[3]
Afbrigði
[breyta | breyta frumkóða]
Til eru tvö afbrigði af stórþin, hugsanlega undirtegundir þó að þau séu ekki enn skráð sem slík:
- Abies grandis var. grandis (Coast grand fir) myndar strandskóga á láglendi, frá sjávarmáli að 900 metra hæð, frá Vancouver-eyju og strandsvæðum Bresku Kólumbíu í Kanada, suður til Sonoma-sýslu í Kaliforníu, í Bandaríkjunum. Þetta er stórt, mjög hraðvaxið tré sem verður allt að 70 metra hátt. Barrið er frekar flatt á öllum sprotum. Könglarnir aðeins mjórri (yfirleitt minna en 4 cm breiðir), með þynnri, tiltölulega sveigjanlegum köngulskeljum. Tréð þolir vetrarfrost að -25° til -30°C. Á góðum stöðum getur vöxtur náð yfir 1,5 metrum á ári meðan trén eru ung.[3]
- Abies grandis var. idahoensis (Interior grand fir) myndar innlandsskóga í (600-) 900-1800 metra hæð, í austurhlíðum Fossafjalla í Washington, norðurhluta Óregon og í Klettafjöllum frá suðaustur Bresku Kólumbíu suður til miðhluta Idaho, norðausturhluta Óregon og vesturhluta Montana. Þetta er smærra, seinvaxnara tré, allt að 40 til 45 metra hátt. Barrið er ekki flatt á öllum sprotum og oft stendur það upp af honum, sérstaklega ofan til í krónu. Könglarnir eru nokkuð gildari (yfirleitt yfir 4 cm breiðir), með þykkari, viðarkenndari köngulskeljum. Þetta afbrigði þolir allt að -40°C frost. Á góðum stöðum fer vöxtur ekki yfir 0,6 m á ári, jafnvel hjá ungum trjám.
Stórþinur er náskyldur hvítþini. Sérstaklega er innlandsafbrigðið idahoensis líkt vestrænum afbrigðum hvítþins frá vestur Óregon og Kaliforníu, og renna þau saman þar sem þau mætast í Fossafjöllunum í miðju Óregon.
Nytjar
[breyta | breyta frumkóða]Innri börkur stórþins var notaður af sumum ættbálkum sléttuindíána í meðferð við kvefi og hita.[4] Barrið er með þægilegan sítrusilm, og er stundum notað í jólaskreytingar í Bandaríkjunum, og er tréð líka notað sem jólatré.
Stundum er honum plantað sem skrauttré í stórum almenningsgörðum.
Timbur
[breyta | breyta frumkóða]Timbrið er kvoðulaust og fíngert. Í norðuramerískum timburiðnaði er það oft kallað „hem fir“, en það hugtak nær yfir áþekkar gerðir af timbri (ekki endilega skyldar tegundir), svo sem: Abies magnifica, Abies nobilis, Abies amabilis, Abies concolor, og Tsuga heterophylla. Það gengur líka undir nafninu „white fir“, en það er regnhlífarheiti yfir: Abies amabilis, Abies concolor, og Abies magnifica.
Sem „hem fir“ er bolurinn á stórþini áþekkur döglingi, lerki, greni og furu að styrkleika. Að undanteknum döglingi og lerki, er stífni „hem fir“ ("modulus of elasticity value" eða MOE eða E) í gólfefnum meiri en í flestum öðrum tegundasamsetningum. Margir smiðir kjósa slíkan við fram yfir aðrar tegundir vegna getu til að halda nöglum og skrúfum án þess að springa, auk þess að flísast lítið við sögun.[5]
Tilvísun
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Farjon, A. (2013). „Abies grandis“. Rauði listi IUCN yfir tegundir í hættu. 2013: e.T42284A2969709. doi:10.2305/IUCN.UK.2013-1.RLTS.T42284A2969709.en. Sótt 12 nóvember 2021.
- 1 2 „Brochure: White Fir Facts“ (PDF). SPI. Afrit af upprunalegu (PDF) geymt þann 12 október 2011. Sótt 12 janúar 2012.
- 1 2 Conifer Specialist Group (1998). „Abies grandis“. Rauði listi IUCN yfir tegundir í hættu. 1998. Sótt 12 maí 2006.
- ↑ Hunn, Eugene S. (1990). Nch'i-Wana, "The Big River": Mid-Columbia Indians and Their Land. University of Washington Press. bls. 351. ISBN 0-295-97119-3.
- ↑ „Hem-Fir species group“. Western Woods Products Association. mars 1997. Afrit af upprunalegu geymt þann 12 júlí 2012. Sótt 10 júlí 2012.
