Þörungar

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search
Nærmynd af rauðþörungnum Laurencia sp.

Þörungar er samheiti yfir gróður sjávar. Þörungum má skipta í tvo hópa, annars vegar plöntusvif og hins vegar botnþörunga. Plöntusvif er örsmár svifgróður sem berst með straumum í yfirborðslögum sjávar, en botnþörungar vaxa á botninum eins og nafnið gefur til kynna. Þörungar nýta ljósorku sólarinnar til að byggja upp lífræn efni úr ólífrænum og byggir allt líf í sjónum tilveru sína beint eða óbeint á þessari framleiðslu þeirra. Megnið af framleiðslunni kemur frá plöntusvifinu í efstu lögum sjávar, en botnþörungarnir taka einnig þátt í nýmyndun lífrænna efna. Þörungarnir nýta birtuna við yfirborðið, þeir nýta áburðarefni eða næringarsölt sem berast upp í yfirborðslögin og eru auk þess háðir straumum og uppblöndun eða stöðugleika sjávar. Þeir eru því mjög háðir umhverfisaðstæðum í hafinu.[1]

Næstum allir þörungar hafa blaðgrænu og eru því frumbjarga. Blaðgræna þörunga er í sérstökum grænukornum nema hjá bláþörungum þar sem hún er jafndreifð um allt frymið. Blaðgræna þörunga er oft hulin af ýmsum litarefnum sem gera þörunga gula, brúna eða rauða og hafa þörungar frá fornu fari verið flokkaðir eftir lit. Allir þörungar nema bláþörungar hafa kjarna í frumum sínum og erfðaefni þeirra myndar litninga við frumuskiptingu. Flestir þörungar hafa bæði kynjaða og kynlausa æxlun. Margir þörungar eru einfrumungar, oft með 1-2 þráðum (svipum) sem þeir slá um í vatninu og hreyfa sig þannig. Slíkir þörungar eru kallaðir svipuþörungar. Margir svipuþörungar hafa ljósnæman rauðlitaðan augndíl. Algengt er að einfrumuþörungar myndi sambú (colonia) sem geta orðið svo stór að þau sjáist með berum augum. Fjölfrumungar meðal þörunga eru vanalega þráðlaga og lengd getur verið nokkrir sentimetrar en breiddin aðeins ein frumubreidd. Því sjást þeir ekki með berum augum nema þeir komi margir saman og myndi slý eða slavak. Þráðlaga þörungar geta líka myndað sambú. Sumir þörungar eins og brún- og rauðþörungar hafa frumuvef sem líkist vefjum æðplanta og mynda líkama sem er á stærð við blómplöntur en líkamsvefurinn er einsleitur og ekki sérhæfður eins og hjá æðplöntum. Áður var hefðbundið að skipta þörungum í plöntu- og dýraríki en nú er þeim skipt í tvö veldi sem eru dreifkjörnungar (Procaryota) og heilkjörnungar (Eucaryota). Bláþörungar eru dreifkjörnungar og eru nú oft taldir með gerlum og nefndir blágerlar (Cyanobacteria). Allir aðrir þörungar eru heilkjörnungar. Samkvæmt nýjum rannsóknum virðast ýmsar heilkjarna þörungafylkingar lítið skyldar og eru taldar hafa þróast eftir aðskildum þróunarlínum. Einfrumuþörungar og sambú þeira eru yfirleitt á reiki og svífa um við og á yfirborði vatna eða sjávar. Þeir kallast svifþörungar og mynda plöntusvif (phytoplanton). Stærri þörungar eru oftast fastir á steinum eða klettum eða hafsbotni og geta fest sig með rótum. Þeir kallast botnþörungar. Sumir þörungar festa sig á aðrar lífverur og kallast þeir ásætuþörungar eða ásætur. Nokkrar tegundir þörungar geta fjölgað sér mjög mikið við hagstæð skilyrði og þakið vatnsyfirborðið þannig að það fær ákveðinn lit grænan, brúnan eða rauðan. Slíkt kallast vatnamor eða vatnablómi. Stundum litast sjór rauður af þessum sökum og kallast þá blóðsjór. Þörungar mynda sæþörungabelti á ströndum vatns og sjávar. Þang og grænþörungar eru efst og á stöðum sem eru þurrir á fjöru en síðan tekur við þarabelti og eftir það rauðþörungabelti. Þarinn er stórvaxnasti þörungurinn á norðlægum slóðum og er oft um 2 m að lengd og myndar oft þaraskóga á nokkurra metra dýpi. Rauðþörungar finnast niður í allt að 100 m dýpi. Margir þörungar eru landþörungar (ærial/terrestrial alga e) sem búa ekki í sjó heldur á landi þar sem er hæfilega rakt. Þeir geta vaxið í rökum jarðvegi eða mosa, hellum og gjám og á stofnum trjáa. Nokkrar tegundir þrífast í jarðhitavatni allt að 65 gráðu heitu. Ýmsir þörungar mynda sambýli með sveppum og kallast þau fléttur. Þá er þörungur umlukinn sveppavef sem hindrar útgufum og veitir steinefnanæringu til þörungsins en sveppurinn fær kolvetni frá þörungnum sem veldur því að fléttan verður græn á lit. [2]

Nýting þörunga[breyta | breyta frumkóða]

Þörungar eins og söl og marínkjarni hafa verið nýttir til manneldis á Íslandi. Fjörugrös, klóþang og hrossaþari hafa einnig verið nýtt. Fjörubeit hefur tíðkast öldum saman en þá bítur sauðfé þang og þara. Þang sem rekur á fjöru hefur verið notað til eldiviðar og áburðar og líka brennt til að vinna úr því joð og salt og önnur steinefni. Hlaupefnið Agar er unnið úr rauðþörungum. Kísilgúr er unninn úr botnlögum kísilþörungaskeljar. Margir þörungar eru notaðir í ýmis lífræn efni. Brúnþörungar eru ríkir af fjölfenólum (Phlorotannin).

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. Karl Gunnarsson, Gunnar Jónsson, & Ólafur Karvel Pálsson (1998). Sjávarnytjar við Ísland. Reykjavík: Mál og menning.
  2. Helgi Hallgrímsson,ÞÖRUNGATAL Skrá yfir vatna- og landþörunga á Íslandi samkvæmt heimildum, Fjölrit Náttúrufræðistofnunar Nr. 48, júlí 2007
  Þessi líffræðigrein er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.