Írsk enska

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Írsk enska er ensk mállýska sem töluð er og skrifuð á Írlandi. Ensk tunga barst fyrst til Írlands seint á 12. öld með innrás Normanna. Á þeim tíma töluðu Normannar ekki ensku heldur normannafrönsku. Í upphafi var enska aðeins töluð á svæðinu nálægt Dyflinn sem í dag heitir The Pale (írska: An Pháil). Við tilkomu Túdorættar vék ensk tunga og menning fyrir írsku á svæðinu sem innrásarmennirnar höfðu tekið upprunalega. Hins vegar fór notkun enskrar tungu vaxandi, sérstaklega á plantekrum, eftir hertöku Túdorættar á Írlandi á 16. öld. Fyrir miðja 19. öld var enska orðin aðaltungumál Írlands. Enska heldur þessari stöðu í dag, en jafnvel þeir sem hafa írsku að móðurmáli tala ensku reiprennandi.

Stafsetning[breyta]

Ólíkt bandarískri ensku og kanadískri ensku hefur írsk enska ekki sér stafsetningarreglur, heldur er írsk enska stöfuð alveg eins og bresk enska.

Orðaforði[breyta]

Tökuorð úr írsku[breyta]

Það er fjöldi írskra tökuorða sem er notaður á írskri ensku, sérstaklega af hinu opinbera. Til dæmis heitir forsætisráðherran Taoiseach, aðstoðarforsætisráðherran Tánaiste, þingið Oireachtas og neðri deildin Dáil Éireann. Auk þess eru tökuorð sem eru notuð í óformlegu samhengi en notkun þeirra fer minnkandi, sérstaklega meðal unglinga.

Nokkur dæmi eru:

Orð Orðaflokkur Þýðing
Abú Upphrópun Húrra
Amadán[1] Nafnorð Fáviti
Fáilte Nafnorð Móttökur — oft í orðasambandinu Céad míle fáilte „hundrað þúsund móttökur“
Flaithúlach[2] Lýsingarorð Örlátur
Garsún[3]/gasúr[4] Nafnorð Drengur
Gaeltacht Nafnorð Svæði þar sem írska er töluð sem aðaltungumál
Grá[5] Nafnorð Ást, væntumþykja
Lúdramán[6] Nafnorð Fáviti
Plámás[7] Nafnorð Smjaður
Sláinte[8] Upphrópun Skál!

Orð sem eiga rætur að rekja til írskrar tungu[breyta]

Annar hópur írskra enskra orða eru þau sem eiga rætur að rekja til írskrar tungu en hefur nokkurn veginn verið aðlöguð enskum framburði og stafsetningu. Nokkur þessara orða hefur náð vinsældum fyrir utan Írland en önnur eru notuð aðeins þar á landinu. Þessi orð hafa oft verið enskuð eða eru beinar þýðingar. Í seinna tilfelli fá orð eða orðasamböndu aukaþýðingu sem er ekki að finna annars staðar í enskumælandi heimi.

Nokkur dæmi eru:

Orð eða orðasamband Orðaflokkur Írska Þýðing
Arra[9]/ och / musha / yerra[10] Upphrópun Ara / Ach / Muise / Dhera (conjunction of "A Dhia, ara") Jæja (t.d. „yerra, sure if it rains, it rains“)
Bockety[11] Lýsingarorð Bacach (lame) Valtur, bilaður
Bold[12] Lýsingarorð Dána Óþekkur
Boreen Nafnorð Bóithrín Þröngur sveitarvegur eða stígur
Ceili/Ceilidh[13] Nafnorð Céilidhe Hefðbundinn írsk tónlist og dans
Colleen Nafnorð Cailín Stelpa
Fooster Sagnorð Fústar[14] iða, vera eirðarlaus
Gansey[15] Noun Geansaí[16] Peysa
Give out[17] Sagnorð Tabhair amach (bókstaflega) Skamma, ávíta[18]
Gob[19] Nafnorð Gob Kjaftur
Gombeen[20] Nafnorð Gaimbín Peningalánari
Guards[21] Nafnorð Garda Síochána Lögregla
Jackeen[22] Noun Gælunafn fyrir John (þ.e. Jack) með írsku smækkunarviðskeyti -ín Mildilega niðrandi orð fyrir fólk frá Dyflinn, gagnslaus maður.[23] Upprunalega manneskja sem fylgdi breska fánanum (e. Union Jack) meðan á Bretar stjórnuðu Írland eftir 1801, manneskja frá Dyflinn sem studdi kónunginn.
Shoneen[24] Nafnorð Seoinín (diminutive of Sean – 'John') Íri sem hermir eftir enskum háttum
Sleeveen[25] Nafnorð Slíbhín Óáreiðanlegur, slóttugur einstaklingur
Soft day[26] Orðasamband Lá bog (bókstaflega) Skýjað veður, þoka

Orð sem eiga rætur að rekja til fornensku eða miðensku[breyta]

Öðrum orðaforðaflokki á írskri ensku tilheyra þau orð og orðasambönd sem voru algeng á fornensku eða miðensku en eru ekki lengur notuð eða orðin úrelt annars staðar. Nokkur þessara orða hafa fengið aukamerkingar fyrir orð sem eru enn notuð annars staðar en í annarri merkingu.

Nokkur dæmi eru:

Orð Orðaflokkur Þýðing Uppruni/athugasemdir
Amn't[27] Sagnorð Er ekki (sb. am not)
Childer[28] Nafnorð Barn (cf. child) Úr fornensku, eignarfall fleirtala af „child“[29]
Cop-on[30] Nafnorð Vitneksja, klókandi[31] Miðenska úr frönsku cap „handtaka“
Craic[32] Nafnorð Skemmtun, oftast notuð með írskri stafsetningu „craic“. Líka notað í Skotlandi og Norður-Englandi sem „crack“ í merkingunni „spjall“ Fornenska cracian, í gegnum írsku[33]
Devil[34] Nafnorð Bölvun (t.d. devil take him)[35][36] Negation (e.g., for none, "Devil a bit")[37][38] Miðenska
Eejit[39] Nafnorð Írskt og skoskt orð yfir „asni“ (e. idiot)[40] Enska, úr latnesku idiōta
Hames[41] Nafnorð Í drasli, oftast í orðasambandinu make a hames of „rusla til“[42] Miðenska úr hollensku
Grinds[43] Nafnorð Einkanám[44] Fornenska grindan
Jaded[45] Lýsingarorð Þreyttur, örmagna[46] Fornenska jade
Kip[47] Nafnorð Skítugur eða óþrifalegur staður[48] Enska frá 18. öld „vændishús“
Mitch Sagnorð að skrópa[49] Miðenska
Sliced pan[50] Nafnorð Sneiðað brauð Mögulega úr frönsku pain „brauð“, eða tilvísun til pönnu (e. pan) sem brauðið var bakað í
Yoke[51] Nafnorð Hlutur, tæki[52] Fornenska geoc
Wagon/Waggon[53] Nafnorð Óþægileg kona[54] Miðenska
Whisht[55] Upphrópun Þegirðu![56] Miðenska

Önnur orð[breyta]

Auk fyrrnefndu hópanna þriggja er líka önnur orð að finna á írskri ensku af óvissum uppruna. Þó að nokkur þessara orða séu ekki eingöngu notuð á Írlandi er noktun á þeim ekki víðtæk annars staðar og talið er að þau einkenni írska ensku.

Nokkur dæmi eru:

Orð Orðaflokkur Þýðing Uppruni/athugasemdir
Acting the maggot[57] Orðasamband Fíflast, grínast
Banjaxed[58] Lýsingarorð Bilað, ónýtt
Bowsie[59] Nafnorð Óstýrilátur einstaklingur[60]
Bleb[61][62] Nafnorð, sagnorð Blaðra, að fá að sig blöðrur
Bucklepper[63] Nafnorð Borubrattur einstaklingur Used by Patrick Kavanagh and Seamus Heaney[64]
Chiseler[65] Nafnorð Barn
Cod[66] Noun Foolish person Usually in phrases like 'acting the cod', 'making a cod of himself'
Culchie[67] Nafnorð Einstaklingur úr sveitinni
Delph[68] Nafnorð Leirvörur From the name of the original source of supply, Delft in the Netherlands. See Delftware.
Feck Sagnorð, upphrópun
  1. "Feck it!", "Feck off"[69]
Gurrier[70] Nafnorð Harður maður[71] perhaps from French guerrier 'warrior', or else from 'gur cake' a pastry previously associated with street urchins. Cf. Scots Gurry[72]
Minerals[73] Nafnorð Gosdrykkir From mineral Waters Snið:Citation needed
Mot Nafnorð Stelpa, kærasta From the Irish word 'maith' meaning good, i.e. good-looking.[74]
Press[75] Nafnorð Skápur Similarly, hotpress in Ireland means airing-cupboard Press is an old word for cupboard in Scotland and northern England.
Rake[76] Nafnorð Mikið, margt[77]
Runners[78] Nafnorð Íþróttaskór
Shore[79] Nafnorð Göturæsi[80]
Wet the tea[81]/The tea is wet[82] Orðasamband Að laga te

Málfræði og orðaröð[breyta]

Orðaröð írsku tungunnar er nokkuð ólík þeirri ensku. Ýmsir þættir írskrar orðaröðar hafa haft áhrif á orðaröð írskrar ensku en mörg þessara einkenna eru að hverfa í þéttbýli meðal unglinga.

Orð sem hafa varðveist úr forn- og miðensku hafa líka haft töluverð áhrif á írska ensku.

Írsk áhrif[breyta]

Tvöföldun er einkenni írskrar ensku sem þekkist á sviðinu og í kvikmyndum.

  • írska orðasambandið ar bith samsvarar því enska at all („ekki neitt, nokkuð, eitthvað“), þannig að sterkara orðasambandið ar chor ar bith verður á ensku at all at all
    • I've no money at all at all („ég á ekki neina peninga“)
  • ar eagle go (bókstaflega vegna ótta um að...) þýðir ef það skyldi. Afbrigðið ar eagla na heagla (bókstaflega vegna ótta um ótta) bendir til meiri óvissu. Samsvarandi orðasamböndin á írskri ensku eru to be sure og to be sure to be sure. Í þessu samhengi þýða þessi orðasambönd ekki „örugglega“ frekar „ef það skyldi“.
    • I brought some cash in case I saw a bargain, and my credit card to be sure to be sure („ég kom með peninga skyldi ég finna eitthvað kjarakaup, og kreditkortið (skyldi ég hafa ekki penninga til)“)

Já og nei[breyta]

Á írsku eru ekki til orð sem samvara ensku orðunum yes og no („já“ og „nei“). Í staðinn er sagnorð í spurningunni endurtekið, með neitunarorði ef þarf. Á írskri ensku eru yes og no notuð sjaldnar en á öðrum enskum mállýskum þar sem sagnorðið er endurtekið, jákvætt eða neikvætt, í staðinn fyrir (eða auk þess) að nota yes eða no:

  • Are you coming home soon?I am. („Ætlarðu heim bráðlega?“ — „Ég ætla það“)
  • Er farsíminn þinn hlaðinn?It isn't. („Er farsíminn þinn hlaðinn?“ — „Hann er það ekki“)

Heimildir[breyta]

  1. „Easy Irish“. Raidió Teilifís Éireann, skoðað þann 28. febrúar 2011.
  2. Villa í Snið:Vefheimild: Gefa þarf upp báða stikana url og titill. Irish Independent, skoðað þann 9. nóvember 2012.
  3. „Drizzle fails to dampen cheerful O'Rourke“. The Irish Times, skoðað þann 28. febrúar 2011.
  4. „Nuacht a hAon“. Raidió Teilifís Éireann, skoðað þann 28. febrúar 2011.
  5. Edwards, Steven Roy. „Irish English terms“,
  6. „Seanad Eireann – 25/May/2005 Order of Business“. Debates.oireachtas.ie, skoðað þann 28. febrúar 2011.
  7. „Plámás and the Art of Flattery ~ Gatherings from Ireland # 92“. SOCIAL BRIDGE, skoðað þann 21. október 2013.
  8. . Ulysses annotated: notes for James Joyce's Ulysses. University of California Press, 1988. bls: 55
  9. McCafferty, Kate (2002). Testimony of an Irish slave girl. Viking. ISBN 978-0-670-03065-1. Retrieved on 29 January 2011. 
  10. Hickey, Raymond (2005). Dublin English: evolution and change. ISBN 978-90-272-4895-4. Retrieved on 29 January 2011. 
  11. Oxford English dictionary online
  12. Dolan, Terence Patrick (2004). A Dictionary of Hiberno-English. Dublin, Ireland: Gill & Macmillan. ISBN 978-0-7171-4039-8. Retrieved on 29 January 2011. 
  13. Oxford Dictionaries online
  14. Oxford English dictionary online
  15. Leslie, Catherine Amoroso (2007). Needlework through history: an encyclopedia. Westpost, CT, USA: Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33548-8. Retrieved on 29 January 2011. 
  16. The form gansey, from Garnsey, a form of Guernsey, where the style of fisherman's jersey originated.
  17. „Service with a snarl“. The Irish Times (29 November 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  18. Collins Dictionary online
  19. Hickey, Raymond (8 November 2007). Irish English: history and present-day forms. ISBN 978-0-521-85299-9. Retrieved on 29 January 2011. 
  20. Oxford English dictionary online
  21. „'I didn't expect to lose a son. The guards took their eye off the ball'“. The Irish Times (21 August 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  22. „Mon, Jun 09, 1997 – Challenge led to a hooker revival“. The Irish Times (6 June 1997). Skoðuð 28 February 2011 .
  23. „Oxford English Dictionary, second edition“. Clarendon Press (1989). „Irish dim. of JACK n.: A contemptuous designation for a self-assertive worthless fellow.
  24. Collins Dictionary online
  25. Oxford English Dictionary online
  26. „Tue, Sep 09, 2008 – 'Soft day' will become thing of the past – expert“. The Irish Times (9 September 2008). Skoðuð 28 February 2011 .
  27. „An Irishman's Diary“. The Irish Times (11 March 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  28. „A 'win-win situation' as Travellers design their own homes“. The Irish Times (4 March 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  29. New Oxford American Dictionary, 2nd Edition via Apple Mac Dictionary
  30. http://www.joe.ie/motors/motors-news/irish-need-more-cop-on-when-it-comes-to-driving-hands-free-0021451-1
  31. Oxford English Dictionary online
  32. Irish Herald newspaper 27.3.2009
  33. Collins English dictionary online
  34. Old English deofol
  35. „Sat, Jan 10, 1998 – Haughey cloud returns to mar Bertie's horizon“. The Irish Times (1 January 1998). Skoðuð 28 February 2011 .
  36. Cf.Scots deil tak....
  37. „A vine romance in Rioja country“. The Irish Times (25 September 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  38. Cf. Scots deil a bit. Also in A Dictionary of Slang and Unconventional English by Eric Partridge.
  39. „What is an Eejit? | Notebook“. Mad Eejits. Skoðuð 2013-10-21 .
  40. Collins Dictionary online
  41. Irish Times 18.5.2009
  42. Collins Dictionary online
  43. „40% of higher maths students take grinds“. The Irish Times (17 August 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  44. Oxford Dictionary online
  45. Irish Examiner 30.4.2013
  46. Oxford English Dictionary online
  47. „Reports from Broombridge……“. Come here to me! (2012-01-11). Skoðuð 2013-10-21 .
  48. Oxford English Dictionary online
  49. Oxford dictionary online
  50. „Brennans Family Pan – Brennans Sliced Pan | Brennans Bread“. Brennansbread.ie. Skoðuð 28 February 2011 .
  51. Irish times 23.6.2012
  52. Collins Dictionary online def. 15
  53. Irish Independent 30.1.2013
  54. oxford Dictionary online
  55. „Wed, Jan 16, 2002 – Alone Again, naturally Unfringed Festival 2002“. The Irish Times (1 January 2002). Skoðuð 28 February 2011 .
  56. The Irish huist meaning "be quiet", is an unlikely source since the word is known throughout England and Scotland where it derives from early Middle English whist (cf. Middle English hust and Scots wheesht)
  57. „Sat, Mar 07, 2009 – RTÉ set to clash with Ryan over his salary“. The Irish Times (3 March 2009). Skoðuð 28 February 2011 .
  58. „Labour's Burton says Ireland is 'banjaxed' – RTÉ News“. Raidió Teilifís Éireann. Skoðuð 28 February 2011 .
  59. Oxford Dictionary online
  60. SND: Bowsie
  61. Terence Patrick Dolan (2004). A dictionary of Hiberno-English: the Irish use of English. Gill & Macmillan Ltd. ISBN 978-0-7171-3535-6. Retrieved on 9 May 2011. 
  62. Cf. Scots blab/bleb.
  63. „Sat, Jan 04, 2003 – Heroic stoic of the island“. The Irish Times (1 January 2003). Skoðuð 28 February 2011 .
  64. Terence Brown, The Literature of Ireland: Culture and Criticism (Cambridge: Cambridge University Press, 2010), p.261; James Fenton, "Against Fakery: Kingsley Amis" in The Movement Reconsidered: Larkin, Amis, Gunn, Davie and their Contemporaries, (Oxford: OUP, 2009), p.107
  65. „The Chisellers (9780452281226): Brendan O'Carroll: Books“. Amazon.com. Skoðuð 28 February 2011 .
  66. Oxford dictionary online
  67. „RTÉ Television – Programmes – Entertainment – Katherine Lynch's Single Ladies“. Raidió Teilifís Éireann (11 January 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  68. „Top tables“. The Irish Times (5 June 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  69. „An Irishman's Diary“. The Irish Times (20 January 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  70. "Ceann Comhairle refuses to apologise for calling TDs 'gurriers'". Irish Independent, 8 November 2012
  71. Oxford English Dictionary online
  72. SND Gurry
  73. „Educating Rory lays foundations for a Hollywood blockbuster“. The Irish Times (1 June 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  74. ||oxford Dictionary online
  75. „Bertie's role in the kitchen press“. The Irish Times (5 October 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  76. www.urbandictionary.om
  77. SND: Rake
  78. „Sole searching“. The Irish Times (11 May 2010). Skoðuð 28 February 2011 .
  79. Dolan, Terence Patrick (2004). A Dictionary of Hiberno-English. Dublin, Ireland: Gill & Macmillan. ISBN 978-0-7171-4039-8. Retrieved on 29 January 2011. 
  80. SND: Shore
  81. Dolan, Terence Patrick (2004). A Dictionary of Hiberno-English. Dublin, Ireland: Gill & Macmillan. ISBN 978-0-7171-4039-8. Retrieved on 29 January 2011. 
  82. O'Brien, Kate (1953). Needlework through history: an encyclopedia. Harper. Retrieved on 29 January 2011. 
  83. „Making space in my brain to love new films“. The Irish Times (11 January 2011). Skoðuð 28 February 2011 .
  84. „Present Tense » Your handy guide to Irish cultural etiquette“. The Irish Times (11 January 2008). Skoðuð 28 February 2011 .