Háhyrningur

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Háhyrningur
Háhyrningar koma upp til að anda.
Háhyrningar koma upp til að anda.
Stærð miðað við meðalmann
Stærð miðað við meðalmann
Ástand stofns
Gögn vantar (IUCN) [1]
Vísindaleg flokkun
Ríki: Dýraríki Animalia
Fylking: Seildýr Chordata
Flokkur: Spendýr Mammalia
Ættbálkur: Hvalir Cetacea
Ætt: Höfrungaætt Delphinidae
Ættkvísl: Orcinus
Tegund: O. orca
Tvínefni
Orcinus orca
Linnaeus, 1758
Útbreiðslusvæði háhyrninga (blár litur)
Útbreiðslusvæði háhyrninga (blár litur)

Háhyrningur (fræðiheiti Orcinus orca) er stórt sjávarspendýr, af tannhvalaætt. Þeir eru ein af þrjátíu og fimm tegundum höfrunga og stærstir af þeim. Háhyrningar eru eina tegundin af ættinni Orcinus. Þeir eru rándýr, sumir stofnar virðast lifa einkum af fiski en aðrir á ýmsum sjávarspendýrum, selum, rostungum og hvölum.

Lýsing[breyta]

Hauskúpa af háhyrningi

Háhyrningar eru fremur gildvaxnir með stutt trýni. Þeir hafa stórt höfuð stóran sterkbyggðan kjálka en færri tennur en aðrir höfrungar, þær eru hins vegar mjög stórar og sterkbyggðar. Tennurnar er 40-56, 10 til 14 í hvorum kjálka, oddlaga og geta orðið 10 cm langar. Hann notar ekki tennurnar til að tyggja með, heldur til að grípa bráðina og drepa.

Hornið er á miðju bakinu og er mjög stórt, allt að 1,8 metra á hæð, mun stærra en hjá öðrum hvölum og einkenni tegundarinnar. Það er mun stærra hjá fullvöxnum törfum en hjá kúm og stækkar mjög hjá törfunum við kynþroska. Hornið sveigist aftur hjá kúm og ungum törfum. Bægslin eru hlutfallslega stór og breið og líkjast spöðum.

Fullvaxnir tarfar geta orðið tæplega 10 m. á lengd og allt að 10 tonn að þyngd en kýr eru minni og verða sjaldan stærri en 6 m. og allt að 7 tonn. Litamynstur háhyrnings er mjög afmarkað. Að mestu er hann svartur á baki og hvítur á kviði og litaskilin mjög skörp. Neðri kjálki er hvítur og fyrir aftan augun er áberandi hvítur blettur. Rétt framan við kynfærin ganga hvítar hvíslar upp á hliðarnar. Sporðurinn er hvítur að neðan. Aftan við hornið er svonefndur söðulblettur, óreglulegur grár blettur.

Útbreiðsla og hegðun[breyta]

Háhyrningar eru útbreiddir á öllum heimshöfum, á heimskautasvæðum sem og á hitabeltissvæðum. Þeir eru þó mun algengari á landgrunnssvæðum fjarri hitabeltinu. Að sumrinu sjást háhyrningar oft nærri landi, inni á fjörðum og flóum, en yfir veturinn halda þeir sig á meira dýpi. Það er þó mikill munur á farmynstri háhyrninga og ekki hægt að sjá eitt einhlítt munstur.[2] Háhyrningar hafa sést inni á Miðjarðarhafi og Eystrasalti en eru ekki algengir þar. Norður- og suðurmörk útbreiðslunnar fylgir að mestu ísjaðrinum en þó eru mörg dæmi um háhyrninga inni í rekíssvæðum.

Háhyrningar eru algengir við Íslandsstrendur, á sumrin og haustin einna helst á síldarmiðum undan Austfjörðum, Suður- og Vesturlandi en þeir sjást allt umhverfis landið. Þeir elta oft síldar- og loðnuvöður inn í firði. Háhyrningar þurfa fæðu, fisk eða kjöt, sem samsvarar frá 2,5 til 5% af líkamsþyngd þeirra daglega og dýr sem er um sjö tonn þarf frá 175 til 350 kg af fæðu á dag. Háhyrningar eru mjög hraðsyntir og árið 1958 mældist eitt dýr synda 55,5 km/klst. í Kyrrahafi.[3]

Miklar rannsóknir við vesturströnd Norður-Ameríku sýna að háhyrningar skiptast í tvö aðgreind afbrigði. Þau eru ólík í atferli, fæðuvali, lögun horns, litamynstri og erfðaeinkennum.[4] Þessi tvö afbrigði voru upphaflega kölluð „staðbundna afbrigðið“ (á ensku residents) og „flakkaraafbrigðið“ (á ensku transients) en síðar hefur komið í ljós að ekki réttnefni þar sem hópar úr báðum afbrigðum geta verið staðbundin og flakkarar. Hins vegar er fæðuval fyrrnefnda afbrigðisins nánast eingöngu lax og aðrar fisktegundir en sá síðari er sérhæfður í veiðum á spendýrum og fuglum. Hugsanlega verða þessi tvö afbrigði skilgreind sem tvær tegundir í framtíðinni. Óvíst er að hvaða marki þessi afbrigðamunur er sá sami á öðrum svæðum.

Háhyrningar eru eins og aðrir höfrungar mikil hópdýr, virðist flakkaraafbrigðið halda sig í fremur litlum hópum, fjölskylduhópum, 2 til 4 dýr, en staðbundna afbrigðið í fremur stærri, 10 allt upp í 50 dýr.

Háhyrningar éta fiska, skjaldbökur, seli, hákarla og jafnvel aðra hvali. Háhyrningavaða getur drepið stóra hvali.

Veiðar og fjöldi[breyta]

Keiko í búri

Háhyrningar hafa verið veiddir um allan heim en þó í litlum mæli. Þeir hafa verið illa liðnir af fiskimönnum vegna tjóns á veiðarfærum og afla. Háhyrningar hafa verið veiddir lifandi í talverðum mæli til að hafa til sýnis í dýrargörðum. Við Ísland voru 63 dýr veidd í þessum tilgangi á árunum 1976 - 1989 og var það frægasta Keiko. hann var veiddur um 1980 og drapst 2003 eftir misheppnaða tilraun til að enduraðlaga hann að villtu lífi.

Óvíst er um heildarfjölda háhyrninga í heiminum en talning 1987-1989 við í Norðaustur-Atlantshafi, það er við ísland, Noreg og Færeyjar, sýndi að þar voru um 13 þúsund dýr.[5] Fjöldin við Ísland var talinn um 5500 dýr.[6]

Neðanmálsgreinar[breyta]

  1. Taylor o. fl. 2008
  2. Dalheim og Heyning, 1999
  3. Heimsmetabók Guinness 1990
  4. Hoelzel og Stacey, 1988
  5. NAMMCO 1994
  6. Þorvaldur Gunnlaugsson og Jóhann Sigurjónsson 1990

Heimildir[breyta]

  • Ásbjörn Björgvinsson og Helmut Lugmayr, Hvalaskoðun við Ísland (Reykjavík: JPV Útgáfan, 2002).
  • Bjarni Sæmundsson, Íslensk dýr II: Spendýrin Reykjavík: Bókaverslun Sigfúsar Eymundssonar, 1932).
  • Bloch D. og E. Fuglø, Nordatlantens vilde pattedyr (Tórshavn: Føroya Skúlabókagrunnur, 1999).
  • Evans P.G.H., 'The natural history of whales and dolphins (London: Christopher Helm, 1987).
  • Dalheim M.E. og J.E. Heyning, „Killer whale (Orcinus orca)“. Í Ridgway S.H. og R. Harrison (ritstjórar): Handbook of marine mammals (San Diego: Academic press, 1999): 281-322.
  • Heimsmetabók Guinness 1990 (Reykjavík: Örn og Örlygur, 1989).
  • Hoelzel A.R. og G.A. Dover, „Genetic differentiation between sympatric killer whale populations“, Heredity 66 (1991): 191-195.
  • NAMMCO (North atlantic Marine Mammal Commission) 1994, Report of the Scientific Committee Working Group on Northern Bottenose and killer whales. NAMMCO Annual report 1994: 83-104
  • Páll Hersteinsson (ritsj.), Íslensk spendýr (Reykjavík: Vaka-Helgafell 2005). ISBN 9979-2-1721-9
  • Sigurður Ægisson, Jón Ásgeir í Aðaldal, Jón Baldur Hlíðberg, Íslenskir hvalir fyrr og nú (Reykjavík: Forlagið, 1997).
  • Stefán Aðalsteinsson, Villtu spendýrin okkar (Reykjavík: Bjallan, 1987).
  • Taylor, B.L., Baird, R., Barlow, J., Dawson, S.M., Ford, J., Mead, J.G., Notarbartolo di Sciara, G., Wade, P. & Pitman, R.L. (2008). Globicephala melas. 2008 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2008 (Skoðað 26. febrúar 2009).
  • Þorvaldur Gunnlaugsson og Jóhann Sigurjónsson. NASS-87: „Estimation of Whale Abundance Based on Observations Made Onboard Icelandic and Faroese Survey Vessels“, Report of the International Whaling Commisson“ 40 (1990): 571-580.

Tenglar[breyta]

Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist