Búrhvalur

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Búrhvalur
Sperm whale 123.jpg
Samanburður á stærð búrhvals og manns
Samanburður á stærð búrhvals og manns
Ástand stofns
Vísindaleg flokkun
Ríki: Dýraríki Animalia
Fylking: Seildýr Chordata
Flokkur: Spendýr Mammalia
Ættbálkur: Hvalir Cetacea
Undirættbálkur: Tannhvalir Odontoceti
Ætt: Búrhveli Physeteridae
Ættkvísl: Physeter
Tegund: P. macrocephalus
Tvínefni
Physeter macrocephalus
Linnaeus, 1758
Útbreiðslusvæði búrhvals
Útbreiðslusvæði búrhvals
Samheiti

P. catodon Linnaeus, 1758

Búrhvalur (eða búri[2]) (fræðiheiti: Physeter macrocephalus) er stærstur tannhvala og eina stórhvelið meðal þeirra. Þá má finna um öll höf nema á Norður-Íshafi.

Lýsing[breyta]

Mikill stærðarmunur er á kynjum búrhval. Tarfarnir geta náð 15 -20 metra lengd og eru 45 til 57 tonn á þyngd. Kýrnar verða 11 - 13 metra langar og geta orðið um 20 tonn á þyngd. Höfuðið er mjög stórt, um 25 - 35 % af lengd dýrsins. Höfuðið hefur sérkennilegt kantað tunnulag sem enn eykur fyrirferð þess. Heili búrhvalsins er stærstur allra spendýra. Blásturholan er vinstra megin á höfðinu og fremur framarlega. Neðrikjálki er mjór og ber venjulega 18 til 30 pör tanna, engar tennur eru í efri kjálka. Tennurnar geta orðið yfir 10 cm langar hjá stórum törfum en með rót getur tönnin orðið yfir 20 cm á lengd og vega yfir 1,4 kg. Bægslin eru stutt en þykk og spaðalaga. Sporðblakan er 4 til 5 metrar á breidd og er þríhyrningslaga. Búrhvalurinn er nær allur dökkgrár og ívið ljósari kviður, en efrivarir og efri hluti neðri kjálka eru hvít. Þó nokkur dæmi um óvenju ljós og jafnvel hvít dýr eru þekkt.

Beinagrind búrhvals

Hið sérkennilega höfuðlag búrhvala ræðst af tunnulaga fitubólstri sem liggur efst í höfðinu. Fitubólstrið er fullt af vaxkenndri olíu sem er fljótandi við líkamshita en storknar við lægri hita en 29 °C. Undir fitubólstrinu liggur stór svampkenndur bindivefsmassi sem er mettaður svipaðri olíu. Áður var álitið að olían í höfði hvalanna væri sæði þar sem hún þótti minna á sæði karla. Þessari kenningu er nú algjörlega hafnað en fitubólstrið er nefnt spermaceti á latínu (sperma = sæði, ceti = hvalur). Líffræðingar hallast nú að því að olían í höfði hvalanna stýri flothæfni þeirra á mismunandi dýpi svipað og sundmagar fiska. Eðlisþyngd olíunnar í höfðinu er breytilegt eftir dýpi og hitastigi. Þessi kenning byggir á því að búrhvalir getir stýrt hitastigi olíunnar og þar með eðlisþyngd hennar. Með því að taka kaldan sjó inn um hægri nasagöngin kælist olían. Vinstri og hægri nasagöngin eru ekki eins. Þau vinstri liggja til hliðar við fitubólsturinn og síðan beint að blásturopinu. Þau hægri liggja hins vegar á milli fitubólstursins og bindivefsmassans í loftsekk í nefinu og þaðan upp í blástursopið. Að öllum líkindum geta hvalirnir einnig hækkað hitastig olíunnar með því að auka blóðflæði til höfuðsins.[3] Önnur tilgáta er að hljóðbylgjur sem búrhvalurinn myndar við að þrýsta lofti í gegnum loftsekkinn fremst í nefinu magnist og endurkastist við að berast í gegnum fitubólsturinn og byndivefsmassann. Tíðni endurkastsins er í hlutfalli við stærð höfuðsins og þar með líkamsstærð.[4]

Útbreiðsla[breyta]

Búrhval má finna á öllum helstu hafssvæðum, þeir halda sig þó helst á úthafssvæðum og sjást sjaldan á grunnsævi. Tarfaranna má finna allt frá ískantinum á norður og suðurhveli en kýrnar og kálfarnir halda sig á tempruðum og hitabeltis hafssvæðum þar sem sjór nær minnst 15 °C. Það eru því eingöngu tarfar sem koma á Íslandsmið og sjást þeir oftast vestur og norðvestur af landinu.

Vistfræði[breyta]

Sporður búrhvals, Mexíkóflóa

Búrhvalir lifa oftast í hópum. Mikilvægasta eining þeirra er hópur kvendýra og sem eru innbyrðist skyldar og afkvæmi þeirra. Þessir hópar eru oftast um 12 dýr. Tarfarnir yfirgefa mæðrahópinn þegar þeir eru um sex ára gamlir (það er þó misjafnt, allt frá því þeir eru 4 ára og allt að 21 árs aldri). Ungtarfarnir halda sig oftast í hópum með öðrum törfum af svipuðum aldri. Eldri tarfar eru oft einir á ferð en sjást þó alloft nokkrir saman.

Búrhvalir kafa oft niður á 500 metra dýpi og eru þá í kafi í um það bil 40 mínútur. Þeir geta þó hins vegar kafað í allt að 2000 metra dýpi (og hugsanlega allt að 3000 metrum) og verið í kafi í allt að tvær klukkustundir. Eftir djúpköfun liggur hvalurinn við yfirborðið í um tíu mínútur og andar. Búrhvalir eins og aðrir tannhvalir nota bergmálsmiðun til að rata um hafdjúpin og til að leita ætis. Stórir og meðalstórir smokkfiskar eru helstu fæðutegundin en þeir éta einnig ýmsa aðra fiska. Meðal annars athuganir á fæðuöflun búrhval milli Íslands og Grænlands að þeir éta mikið af hrognkelsi (Cyclopterus lumpus), karfa (Sebastes marinus), skötusel (Lophius piscatorius) og þorski (Gadus morhus). Oft má sjá ummerki á búrhvölum, sérlega eldri dýrum, eftir átök við kolkrabba sem hafa vafið örmunum um höfuð þeirra.

Stofnstærð og veiðar[breyta]

Teikning af búrhvalsveiðum á fyrri öldum

Fjöldi búrhvala er óþekkt, talning einstaklinga er ekki auðveld meðal annars vegna þess að svo langur tími getur liðið á milli þess að þeir komi upp til að anda. Ágiskanir sem byggja á talningum á litlum afmörkuðum svæðum sem síðan eru margfaldaðar yfir allt útbreiðslusvæðið telja allt frá 200 000 til 2 milljóna dýra og um 3 milljónir áður enn veiðar hófust. Fjöldi búrhvala á hafssvæðinu við Ísland og Færeyjar er talin vera um 11 þúsund dýr[5].

Veiðar á búrhval voru ekki stundaðar við Ísland fyrr á öldum en spik var nýtt af strönduðum hvölum. Þegar veiðar á stórhvölum hófst við Ísland um aldamótin 1900 snérust þær ekki að búrhvölum nema að litlu leiti. Einungis nokkrir tugir voru veiddir þar til hvalstöðin var stofnuð í Hvalfirði 1948. Eftir það varð mikil breyting á, frá 1948 þar til búrhvalur var friðaður við 1983 voru veiddir samanlagt 2885 hvalir.

Bandaríkjamenn stunduðu miklar veiðar á búrhval allt frá 1712. Bretar og Frakkar stunduðu einnig veiðar á búrhval en þó í miklu minni mæli. Á tímabilinu 1804 til 1876 er talið að heildaraflinn hafi verið um 225 þúsund dýr. Sóst var eftir olíunni og spikinu sem notuð var til smurningar, lýsingar og í snyrtiiðnaði. Alþjóðahvalveiðiráðið friðaði búrhval 1983, Japanir héldu þó áfram veiðum fram til 1987.[6]

Tivitnanir[breyta]

  1. Cetacean Specialist Group (1996). Physeter macrocephalus. 2006 Rauði listi IUCN yfir tegundir í hættu. IUCN 2006. Sótt 6 May 2006. Database entry includes a lengthy justification of why this species is vulnerable
  2. Jón Már Halldórsson. „Eru búri og búrfiskur það sama?“. Vísindavefurinn 12.7.2004. (Skoðað 22.10.2011)
  3. The Head of the sperm whale, M. R. Clark í tímaritinu Scientific American 1979
  4. The sperm whale's nose: sexual selection on a grand scale, T.W Cranford í tímaritinu Marine Mammal Science 1999
  5. Sperm whale Abundance in the North Atlantic, Estimated from Icelandic and Faroese NASS-2001 Vessel Surveys. Þorvaldur Gunnlaugsson, Gísli A. Víkinsson, D.G Pike, G. Desportes, B. Mikkelsen og D. Bloch. Skýrsla (SC/54/O9) til vísindanefndar IWC
  6. Marine mammals of the world. Systematics and distibution. D.W. Rice, Special publication nr 4. The Society for maine mammalogy 1998

Heimildir[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist