Sléttbakur

Sléttbakur
Sléttbakskýr með kálf Stærð sléttbaks miðað við meðalmann
Ástand stofns
Í útrýmingarhættu (IUCN)
Vísindaleg flokkun
Ríki: Dýraríkið (Animalia) Fylking: Seildýr (Chordata) Flokkur: Spendýr (Mammalia) Ættbálkur: Hvalir (Cetacea) Undirættbálkur: Skíðishvalir (Mysticeti) Ætt: Sléttbakar (Balaenidae) Ættkvísl: Eubalaena Tegund: E. glacialis (Müller, 1776)
Tvínefni
Eubalaena glacialis
Útbreiðslusvæði sléttbaks (blár litur)

Sléttbakur (fræðiheiti: Eubalaena glacialis einnig Balaena glacialis), einnig nefndur íslandssléttbakur og hafurketti, er stór skíðishvalur og er ein af þremur tegundum í ættkvíslinni Eubalaena, ein á suðurhveli og tvær á norðurhveli (í Norður-Atlantshafi og Kyrrahafi). Auk þessara er einungis norðhvalur í ætt sléttbaka (Balaenidae).

Lýsing

Sléttbakur hefur sérkennilegan kröftugan blástur í allt að 5 metra hæð og greinist í tvennt til hiðanna.

Sléttbakur er mjög gildvaxinn, ummál getur verið allt að 60% af heildarlengd. Hausinn er mjög stór, um 25-30% af heildarlengd. Kjafturinn er sérkennilegur en svipaður norðurhval, munnvikin rísa í stórum boga frá trjónunni yfir neðra kjálkabein og síðan í krappa beygju niður fyrir augun (augun eru aðeins fyrir neðan miðju á hliðunum). Bægslin eru stór og breið og fremur oddhvöss. Eins og nafnið bendir til hefur tegundin ekkert horn á bakinu. Sporðurinn er mjög breiður næstum 40% af lengd hvalsins. Sléttbakur er mjög hægsyndur.

Að mestu er sléttbakurinn svartur á litin en hefur stundum óreglulega hvíta bletti á kviðnum. Þar að auki hafa sléttbakar næstum alltaf hvíta eða gulleita hrúðurbletti á yfirborði haussins.

Sléttbakar hafa stærstu eistu í dýraríkinu og vega þau samantals um eða yfir eitt tonn.

Kýrnar eru heldur stærri en tarfarnir, allt að 17 metra á lengd og upp undir 90 tonn á þyngd.

Útbreiðsla og hegðun

Á öldum áður var útbreiðslusvæði sléttbaks frá Flórída að norðurvesturströnd Afríku í suðri og frá Nýfundnalandi, Grænlandi og Íslandi að Norður-Noregi í norður. Nú er hvalinn aðallega að finna við austurströnd Norður-Ameríku. Að sumarlagi heldur hann sig á norðlægum slóðum við fæðuöflun en að vetrarlagi á suðurhluta útbreiðslusvæðisins til að ala kálfa og makast.

Lítið er vitað um fæðuval sléttbaks en sennilega étur hann nánast eingöngu svifkrabbadýr. Hann veiðir með svo kallaðri sundsíun sem felst i því að synda með opin kjaft svo að sjórinn rennur stöðugt inn að framan og síast út í gegnum skíðin til hliðanna.

Veiðar og fjöldi

Á 11. öld hófu Baskar veiðar á sléttbak og var það upphaf atvinnuveiða á hval. Það var aðallega lýsi sem var eftirsótt sem feitmeti, smurningu, kerti og sápu. Þar að auki voru skíðin notuð í krínólínur. Allt eftir því sem hvölum fækkaði í nágrenninu færðu Baskarnir sig á fjarlægari slóðir, meðal annars við Ísland á 16. og 17. öld (frá þeim tíma eru til þrjú basknesk-íslensk orðasöfn). Frá 17. og fram á 19. öld bættust Hollendingar, Danir, Frakkar og Bandaríkjamenni í hóp hvalveiðiþjóða. Við lok 19. aldar voru sárafáir sléttbakar eftir. Stofninn hefur verið alfriðaður frá 1935 en lítil merki eru um að stofninn sér í vexti. Talið er að meginhluti stofnsins sem heldur sig við Norður-Ameríku sé um 300 til 450 dýr og að í austurhluta Atlantshafsins séu nokkrir tugir.

Heimildir

• Ásbjörn Björgvinsson og Helmut Lugmayr, Hvalaskoðun við Ísland (Reykjavík: JPV Útgáfan, 2002).
• Jón Már Halldórsson. „Lifa höfrungar við Ísland?“. Vísindavefurinn 19.2.2008. http://visindavefur.is/?id=7077. (Skoðað 13.4.2009).
• Kraus, S.D., P.K. Hamilton, R.D. Kenney, A. Knowton, C.K. Slay, Reproductive parameters of the North Atlantic right whale, Journal of Cetacean Research and Management, Special Issue 2 (2001): 231-236.
• Omura, H.S. Oshumi, T. Nemoto, K. Nasu og T. Kasuya, Black right whales in the North Pacific. Scientific Reports of the Whales Research Institute 21 (1969): 1-78.
• Páll Hersteinsson (ritsj.), Íslensk spendýr (Vaka-Helgafell 2005). ISBN 9979-2-1721-9
• Reeves, R., B. Stewart, P. Clapham og J. Powell, National Audubon Society Guide to Marine Mammals of the World (New York: A.A. Knopf, 2002). ISBN 0-375-41141-0.
• Reilly, S.B., J.L. Bannister, P.B. Best, M. Brown, R.L. Brownell Jr., D.S. Butterworth, P.J. Clapham, J. Cooke, G.P. Donovan, J. Urbán og A.N. Zerbini, „Eubalaena glacialis“, 2008 IUCN Red List of Threatened Species (IUCN 2008).
• Sigurður Ægisson, Jón Ásgeir í Aðaldal, Jón Baldur Hlíðberg, Íslenskir hvalir fyrr og nú (Forlagið, 1997).
• Stefán Aðalsteinsson, Villtu spendýrin okkar (Reykjavík: Bjallan, 1987).
• Tausti Einarsson, Hvalveiðar við Ísland 1600-1939. Sagnfræðirnnsóknir, Studia Historica 8. bindi (ristjóri Bergsteinn Jónsson) (Bókaútgáfa Menningarsjóðs, 1987).

Tenglar

• Vísindavefurinn: „Hver eru 10 stærstu dýr heims?“
• Vísindavefurinn: „Eru hvalir í útrýmingarhættu í dag?“
• Whale and Dolphin Conservation Society
• Innspilun á hljóði frá sléttbak. texti á ensku (U. of R.I., Office of Marine Programs)
• Vídeó af sléttbak, texti á ensku

  Hvalir við Ísland

[[lælælælælæll