Steypireyður

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Steypireyður
Steypireyður við Asóreyjar.
Steypireyður við Asóreyjar.
Stærð steypireyðar miðað við meðalmann
Stærð steypireyðar miðað við meðalmann
Ástand stofns
Vísindaleg flokkun
Ríki: Dýraríkið (Animalia)
Fylking: Seildýr (Chordata)
Flokkur: Spendýr (Mammalia)
Ættbálkur: Hvalir (Cetacea)
Ætt: Reyðarhvalir (Balaenopteridae)
Ættkvísl: Reyðar (Balaenoptera)
Tegund: Steypireyður (B. musculus)
Tvínefni
Balaenoptera musculus
Linnaeus (1758)
Útbreiðslusvæði steypireyðar (blár litur)
Útbreiðslusvæði steypireyðar (blár litur)

Steypireyður (fræðiheiti: Balaenoptera musculus), einnig kölluð bláhvalur er skíðishvalur og er tegund í ættkvíslinni Balaenoptera (reyðar). Þeir eru hluti af ættinni reyðarhvalir (Balaenopteridae) og má finna í öllum heimshöfum.

Lýsing[breyta]

Steypireyður er stærsta spendýr jarðar og stærsta dýrategund sem hefur lifað á jörðinni[2]. Fullvaxin getur hún orðið rúmlega 30 metrar að lengd. Hún getur orðið allt að 150 tonn á þyngd og allt að 200 tonn þegar hún gengur með afkvæmi.

Steypireyður er straumlínulaga með fremur smá bægsli, stórt höfuð nær fjórðungur af heildarlengd. Hvalurinn er blágrár nema neðanverð bægslin sem eru hvít. Misgráir litatónar mynda óreglulegt munstur um allan skrokkinn. Greinilega má sjá litamun á einstaklingum.

Meðgöngutími steypireyða er rúmlega 11 mánuðir og langalgengast er að steypireyðarkýrin gangi með einn kálf í einu, þó stöku sinnum sjáist til steypireyðar með tvo kálfa. Um 2-3 ár líða á milli burða hjá hverri steypireyði. Við fæðingu eru steypireyðarkálfar 7-8 metrar að lengd og um 2 tonn á þyngd. Kálfarnir vaxa hratt og þyngjast um u.þ.b. 90 kg á sólarhring, enda drekka þeir um 300 lítra af mjólk á dag. Kálfarnir eru á spena í 6 til 8 mánuði. Að þeim tíma loknum eru þeir orðnir um 16 metrar langir.

Talið er að steypireyðar geti náð um 80-90 ára aldri.

Steypireyður gefur frá sér lágtíðnihljóð sem mannseyrað greinir ekki. Tarfar í makaleit gefa frá sér baul sem mælist allt að 188 desibel og er það hæsta hljóð sem dýr gefur frá sér á jörðinni.

Útbreiðsla og hegðun[breyta]

Blástur steypireyðar

Steypireyðar lifa í öllum heimshöfum og má finna bæði á úthafi og strandsvæðum. Oftast sjást hvalirnir einir á ferð að sumarlagi eða tveir til þrír saman. Hann syndir afar hratt eða um 33 kílómetrar á klukkustund á fartímanum.[3] Steypireyður kafar yfirleitt ekki dýpra en um 200 metra og oftast ekki dýpra en um 16 metra, þeir eru iðulega í kafi í upp til hálftíma og dæmi eru um allt að 50 mínútna köfun.[4]

Steypireyður lifir á svifum og étur um 4 tonn af þeim á dag. Hún gerir það með því að gleypa mikinn sjó og spýta honum út úr sér aftur í gegnum skíðin. Á skíðunum eru hár sem svifin festast í og verða þannig eftir í munni steypireyðarinnar. Að lokum kyngir hún svifunum. Sennilega éta hvalirnir stóran hluta ársneyslunnar á 4 til 6 mánuðum á sumrin.

Veiðar og fjöldi[breyta]

Talið er að heildarfjöldi steypireyða á jörðinni sé á bilinu 6500 til 14000. Tegundin var ofveidd á síðustu öld og fækkaði gífurlega og er nú talin í útrýmingarhættu. Steypireyður er alfriðuð frá árinu 1966.

Neðanmálsgreinar[breyta]

  1. Reilly, S.B., Bannister og fl. 2008
  2. Jón Már Halldórsson. „Er steypireyður stærri en stærstu risaeðlurnar voru?“. Vísindavefurinn 9.2.2005. http://visindavefur.is/?id=4747. (Skoðað 15.4.2009).
  3. Yochem og Leatherwood, 1985
  4. Tomilin, 1957

Heimildir[breyta]

  • Ásbjörn Björgvinsson og Helmut Lugmayr, Hvalaskoðun við Ísland (Reykjavík: JPV Útgáfan, 2002).
  • Reilly, S.B., J.L. Bannister, P.B. Best, M. Brown, R.L. Brownell Jr., D.S. Butterworth, P.J. Clapham, J. Cooke, G.P. Donovan, J. Urbán og A.N. Zerbini, „Balaenoptera musculus“, 2008 IUCN Red List of Threatened Species (IUCN 2008).
  • Páll Hersteinsson (ritsj.), Íslensk spendýr (Vaka-Helgafell 2005). ISBN 9979-2-1721-9
  • Perrin, W., B. Wursig og J. Thewissen (ritstj.), Encyclopedia of Marine Mammals (Academic Press, 2002). ISBN 0-12-551340-2.
  • Reeves, R., B. Stewart, P. Clapham og J. Powell, National Audubon Society Guide to Marine Mammals of the World (New York: A.A. Knopf, 2002). ISBN 0-375-41141-0.
  • Sigurður Ægisson, Jón Ásgeir í Aðaldal, Jón Baldur Hlíðberg, Íslenskir hvalir fyrr og nú (Forlagið, 1997).
  • Stefán Aðalsteinsson, Villtu spendýrin okkar (Reykjavík: Bjallan, 1987).
  • Tomilin A.G., „Cetacea“ hjá V.G. Heptner (ritstj.): Mammals of the USSR and adjacent countries. 9 hefti. (Moskva: Nauk USSR, 1957). Ensk þýðing: (Jerusalem: Israeli Program for Scientific Translations, 1967).
  • Yochem P.K. og S. Leatherwood, „Blue Whale: Balaenoptera musculus (Linnaeus 1758)“ hjá S.H. Ridgway og R. Harrison (ritstj.): Handbook of marine mammals. 3 bindi (London: Academic Press, 1985): 193-240. ISBN 0-12-588503-2.

Tenglar[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist