Harún Alrasjid
| |||
 | |||
Harún Alrasjid هَارُون الرَشِيد | |||
| Ríkisár | 14. september 786 – 24. mars 809 | ||
| Skírnarnafn | Harún ar-Rasjid ibn Múhammeð al-Mahdi | ||
| Fæddur | 17. mars 763 eða febrúar 766 | ||
| Rey, Jibal, Abbasídaveldinu (nú Íran) | |||
| Dáinn | 24. mars 809 | ||
| Tus, Khorasan, Abbasídaveldinu (nú Íran) | |||
| Gröf | Gröf Harúns Alrasjid í Ímam Reza-moskunní í Mashad, Íran | ||
| Konungsfjölskyldan | |||
| Faðir | Al-Mahdi | ||
| Móðir | Khaizaran | ||
| Konur | Ýmsar, þ. á m. Zubeida bint Jafar | ||
| Börn | Muhammad al-Amin, Abdallah al-Ma'mun, Muhammad al-Mu'tasim, al-Qasim, Abdan, Sukaynah | ||
Harún Alrasjid (arabíska: هَارُون الرَشِيد; 17. mars 763 eða febrúar 766 – 24. mars 809) var fimmti kalífi Abbasída. Viðurnefnið Alrasjid merkir „hinn réttsýni“ eða „hinn rétttrúaði“. Harún var kalífi frá 786 til 809, á hátindi íslömsku gullaldarinnar. Valdatíð Harúns var blómaskeið arabískra vísinda, trúariðkunar, menningar, myndlistar og tónlistar. Harún stofnaði bókasafnið Bayt al-Hikma („hús viskunnar“) í Bagdad og Bagdad varð ein helsta menningar-, mennta- og verslunarborg síns tíma. Árið 796 flutti Harún hirð sína og stjórnarsetur til Al-Raqqah í Sýrlandi.
Harún tók á móti sendiboðum frá Frankaveldinu árið 799. Hann sendi þá heim með ýmsar gjafir til Karlamagnúsar. Þar á meðal var vatnsklukka sem mældi tímann með því að drjúpa bronskúlum í skál. Karlamagnúsi þótti svo mikið til koma að hann taldi helst að klukkan væri töfragripur. Harún stofnaði einnig til bandalags við kínverska Tangveldið.
Sagnasafnið Þúsund og ein nótt gerist að hluta við glæsta hirð Harúns Alrasjid og Harún sjálfur birtist sem persóna í mörgum sögunum. Í sögunum dulbýr Harún sig gjarnan sem alþýðumann og blandar þannig geði við þegna sína.[1]
Æviágrip
[breyta | breyta frumkóða]Harún var sonur þriðja Abbasídakalífans, Múhameðs ibn Mansur al-Mahdi, og jemenskrar ambáttar, Khaizaran. Móðir Harúns hafði verið gerð að drottningu með því að giftast kalífanum. Hún naut því talsverðra áhrifa í stjórn al-Mahdi og hafði síðar sterk áhrif á Harún.[2]
Sem prins leiddi Harún arabíska heri gegn Austrómverska ríkinu og herjaði á Litlu-Asíu frá 780 til 782. Her hans náði alla leið til Bosporussunds þar sem Konstantínópel var í augsýn þeirra. Harún ætlaði sér ekki að reyna að hertaka höfuðborg Austrómverja, en hann vildi með hernaðinum sýna fram á styrk kalífadæmisins.[3]: 68–69 [4]: 220–222 Austrómverjar féllust á að greiða Abbasídum verndargjald en aðeins fjórum árum síðar hætti keisaraynjan Írena að greiða skattinn og stríð braust því út á ný.[3]: 78–79
Á meðan Harún stóð enn í hernaðinum var hann skipaður varakalífi í stað eldri bróður síns, Hadi. Hadi, sem var sjálfur staddur í herferð í Persíu, neitaði að víkja og faðir bræðranna lagði því af stað með her frá Bagdad til að berja hann til hlýðni. Al-Mahdi lést hins vegar á leiðinni og í stað þess að berjast við Hadi bauð Harún honum að fara til Bagdad og taka við kalífadómi. Harún fór fram á að hann yrði lýstur erfingi að kalífadæminu en Mahdi neitaði og lýsti son sinn erfingja hans í stað. Mahdi var hins vegar myrtur eftir stutta valdatíð, að því er talið að undirlagi Khaizarans. Harún var síðan lýstur kalífi, aðeins 22 ára gamall.[2]
Stríðinu gegn Austrómverska ríkinu lauk með sigri Abbasída árið 798.
Kalífi
[breyta | breyta frumkóða]
Harún stofnaði glæsilegt bókasafn í Bagdad, Hús viskunnar,[5] og gerði borgina að menningar- og fræðamiðstöð. Í valdatíð Harúns náði Abbasídaveldið pólitískum, efnahagslegum og menningarlegum hápunkti. Árið 796 flutti hann höfuðborg kalífadæmisins til borgarinnar Al-Raqqah við bakka Efratár.
Harún ræktaði sambönd við Tangveldið í Kína og jók viðskipti og menningartengsl milli stórveldanna tveggja.[6][7] Hann átti einnig í samskiptum við Karlamagnús og sendi honum ýmsar gjafir, þar á meðal vatnsklukku og fíl að nafni Abúl-Abbas.[8]
Harún fór að dæmi forvera síns, Ómars 2., og fyrirskipaði kristnum og gyðingum í veldi sínu að bera sérstök auðkennismerki. Kristnum var gert að bera blá belti en gyðingar áttu að klæðast gulum.
Í upphafi valdatíðar Harúns var Abbasídaveldið nokkuð miðstýrt, en skattbyrði tiltekinna hluta ríkisins olli talsverðum deilum. Spennan varð til þess að stórveldið tók að klofna. Múhallabidaættin sem réð yfir Ifriqiya (Túnis) fyrir kalífana féll og nýja Aglabídaættin sem tók við völdum var aðeins undirgefin kalífadæminu að nafninu til. Íbúar núverandi Marokkó klufu sig alfarið frá kalífadæminu og stofnuðu sjálfstætt sjíaíslamskt ríki í Maghreb. Uppreisnir voru einnig gerðar í Egyptalandi, meðal annars vegna hárrar skattlagningar.
Stríð við Býsansríkið
[breyta | breyta frumkóða]Árið 802 var Írenu keisaraynju steypt af stóli og Níkefóros 1. varð keisari. Hann hætti umsvifalaust að greiða Harún verndargjaldið. Þetta leiddi til annars stríðs milli Abbasídaveldisins og Austrómverska ríkisins. Harún gerði innrás í Litlu-Asíu með um 130.000 manna her árið 806. Níkefóros neyddist til að semja um frið árið 807 og hóf að greiða kalífanum verndargjaldið á ný.[9]
Dauði
[breyta | breyta frumkóða]Harún dó árið 809 í bænum Tus í Khorasan í herför gegn uppreisnarmönnum í Transoxíönu. Sjö árum fyrr hafði hann skipt ríkinu á milli sona sinna, Al-Amins og Al-Mamuns. Þetta fyrirkomulag leiddi til erfðakreppu og borgarastyrjaldar eftir dauða Harúns. Al-Mamun sigraði eldri bróður sinn árið 813, en borgarastríðið hélt áfram til ársins 827 og veikti mjög kalífadæmið.
Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Kjartan Birgir Kjartansson og Urður Egilsdóttir (13.1.2020). „Hvað getið þið sagt mér um Harún al-Rashid?“. Vísindavefurinn.
- 1 2 „Harún-Al-Rashid“. Morgunblaðið. 6. desember 1987. bls. 36–37.
- 1 2 Warren T. Treadgold (1988). The Byzantine Revival, 780–842. Stanford University Press.
- ↑ Hugh N. Kennedy (1990). The History of Al-Tabari, Volume XXIX: Al-Mansur and Al-Mahdi. State University of New York Press.
- ↑ Audun Holme. Geometry: Our Cultural Heritage. bls. 150.
- ↑ Dennis Bloodworth, Ching Ping Bloodworth (2004). The Chinese Machiavelli: 3000 years of Chinese statecraft. Transaction Publishers. bls. 214, 346.
- ↑ Herbert Allen Giles (1926). Confucianism and its rivals. Forgotten Books. bls. 139.
- ↑ Gene W. Heck (2007). When worlds collide: exploring the ideological and political foundations of the clash of civilizations. Rowman & Littlefield. bls. 172.
- ↑ „Nikeforos“. Nordisk familjebok. bls. 991-992.
Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]- Clot, André (1988). Harun al Raschid. Kalif von Bagdad. München: Artemis.
- Gabrieli, F. (1926–28). „La successione di Harun al-Rashid e la guerra fra al-Amin e al-Ma'mun“. Rivista degli studi orientali (RSO). 11: 341–397. ISSN 0392-4866.
- Jokisch, Benjamin (2007). Islamic Imperial Law. Harun-Al-Rashid's Codification Project. Studien zur Geschichte und Kultur des islamischen Orients. 19. bindi. Berlin: Walter de Gruyter.
- Kennedy, Hugh (2004). The Prophet and the Age of the Caliphates. the Islamic Near East from the sixth to the eleventh Century (2. útgáfa). Harlow: Pearson Longman.
- Kennedy, Hugh (2005). When Baghdad ruled the Muslim world. The rise and fall of Islam's greatest dynasty. Cambridge MA: Da Capo Press.