Monsún

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Monsúnrigning í Mumbai

Monsún, monsúnvindar einnig misserisvindar, var upphaflega notað um árstíðabundnar breytingar vinda á norðanverðu Indlandshafi, í Suður- og Austur-Asíu og suður með austurströnd Afríku.

Hugtakið monsún hefur á síðari áratugum einnig verið notað yfir aðrar árvissar hringrásarbreytingar sem tengjast því að land og sjór hitna og kólna mishratt við árstíðaskipti. Einkum tala fræðimenn um Afríku-, Ástralíu- og Ameríkumonsúna fyrir utan Asíumonsúna.

Orðsifjar[breyta]

Orðið monsún kom inn íslensku gegnum dönsku monsun sem er dregið af portúgalska orðinu monção, en það er upphaflega tekið úr arabísku mawsim (موسم „árstíð“). Orðið mausam þýðir „veður“ á hindí (मौसम), úrdú (موسم) og fjölda annarra tungumála á Norður-Indlandi.

Forsendur monsúnvinda[breyta]

Monsúnvindarnir myndast á sama hátt og eru í eðli sínu það sama sem nefnt er sólfarsvindar. Það er að segja gangur sólarinnar skapar mishitun á landsyfirborði og sjávaryfirborði og ræður þar með vindátt. Monsúnvindarnir skapast af misjafnri sólarhæð að sumri og vetri sem hefur áhrif á hitun og kólnun lands og sjávar. Yfirborð lands hitnar mun fyrr en yfirborð sjávar af sólargeislun, yfirborð lands tapar hins vegar fljótt varma en yfirborð sjávar mun hægar. Þetta stafar af því að sjór hefur meiri varmarýmd og er því yfirleitt nokkuð jafnheitur allt árið um kring. Það er mjög mikill munur á umfangi meginlandanna á norður- og suðurhveli jarðar. Norðan miðbaugs er landmassinn mun meiri um sig en fyrir sunnan hann. Stærstu úthöfin, það er að segja Atlantshafið og Kyrrahafið spenna bæði yfir stóran hluta hnattarins frá suðri til norðurs, frá Suðurskautslandinu og norður undir heimskautsbaug og gætir því hitamunar ártíða fremur lítið á þessum höfum. Öðru máli gegnir um Indlandshaf sem sem er að langstærstum hluta fyrir sunnan miðbaug, en norðan við hafið tekur við stærsti landmassi á jörðinni, meginland Asíu.

Asíumonsúnar[breyta]

Oft er hugtakið monsún sérlega notað um það tímabil ársins þegar sumarmonsúninn gengur inn suður og suðausturhluta Asíu. Með honum fylgir rigningartíminn sem beðið með eftirvæntingu. Rigningartíminn leysir af heitt þurrkaskeið og mikil seinkun monsúnkomunnar veldur uppskerubresti, of mikil rigning veldur hins vega flóðum. Sumarmonsúninn stendur venjulega frá því í maí-júní og fram í september allt eftir svæðum. Það rignir þó ekki samfelld heldur skiptast á vikur með meiri eða minni úrkomu á víxl.

Tenglar[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist