Maórar

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Maórahöfðingi, teikning frá 1784.

Maórar (Māori, borið fram [ˈmaːɔɾi]) eru frumbyggjar Nýja-Sjálands. Þeir fluttu þangað í bylgjum frá austanverðri Pólýnesíu á kanóum á milli 1250 og 1300. Frumbyggjarnir voru einangraðir í margar aldir og þróuðu þar af leiðandi sína eigin menningu, með eigið tungumál, goðafræði, einkennandi handverkshefðir og sviðslistir. Snemma eftir landnám skiptu Maórar sér í ættflokka samkvæmt pólýnesískri hefð. Þeir tóku með sér og ræktuðu margar plöntutegundir. Seinna meir þróaðist áberandi stríðsmannamenning.

Koma Evrópubúa til Nýja-Sjálands frá 17. öld umbylti þjóðfélagi Maóra. Margir Maórir tóku upp vestræna menningu og lífsmynstur. Samskipti milli Maóra og Evrópubúa voru í upphafi vinsamleg og Maórar undirrituðu Waitangi-samninginn árið 1840 sem færði bresku krúnunni yfirráð yfir eyjunum. Deilur um landeignarrétt komu upp á sjöunda áratug 19. aldar. Samfélagsbreytingar, deilur sem stóðu yfir í áratugi og sjúkdómar sem Evrópubúar komu með tóku sinn toll af Maórum og þeim fækkaði til muna. Þeir misstu mikinn hluta lands síns og þjóðfélagi þeirra hnignaði. Maórum fór þó aftur að fjölga í byrjun 20. aldar. Leitast hefur verið við að láta rödd Maóra heyrast í nýsjálensku samfélagi og ná fram samfélagslegu réttlæti. Upp úr 1960 hófst endurreisn maórískrar menningar sem hefur haldið áfram til þessa dags.

Samkvæmt manntalinu 2013 eru Maórar um það bil 600.000 á Nýja-Sjálandi sem svarar til 15% af íbúafjölda landsins. Maórar eru annað stærsta þjóðarbrot Nýja-Sjálands á eftir Evrópubúum (Pākehā). Auk þess búa um það bil 120.000 Maórar í Ástralíu. Um það bil fimmtungur Maórar talar enn maórísku (Te Reo Māori) sem svarar til 3% af íbúafjölda Nýja-Sjálands. Margir Nýsjálendingar nota maórísk orð og orðatiltæki þegar þeir tala ensku, svo sem kia ora. Maórar taka virkan þátt í öllum sviðum nýsjálensks samfélags og eiga meðal annars fulltrúa í fjölmiðlum, stjórnmálum og íþróttum.

Hlutfallslega margir Maórar eiga við efnahagsleg og félagsleg vandamál að stríða. Lífslíkur þeirra og meðaltekjur eru töluvert lægri en hjá öðrum hópum á Nýja-Sjálandi. Maórar þjást af hærri tíðni afbrota, heilsuvandamála og undirmarksárangurs í menntakerfinu en aðrir hópar. Félagslegum umbótum hefur verið komið á til að reyna að minnka bilið milli Maóra og annarra Nýsjálendinga. Einnig er verið að vinna í bótum fyrir söguleg rangindi.

Tengt efni[breyta | breyta frumkóða]

  • Kapa haka, sviðslistir Maóra og haka, stríðsdans þeirra
  • Iwi, stærsta félagsleg eining í maórísku þjóðfélagi
  • Maóríska, tungumál Maóra
  • Marae, samkomustaðir Maóra
  • Tā moko, maórísk húðflúr
Wiki letter w.svg  Þessi grein er stubbur sem ekki hefur verið settur í undirflokk. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina, eða með því að flokka hana betur.