Kljásteinavefstaður
_Museum,_Reykjavík._(4558911208).jpg)
Kljásteinavefstaður er vefstaður kallaður þar sem uppistöður eru hengdar í steina eða önnur lóð með gati í. Í þessu vefstað er uppistaðan strengd lóðrétt og skilin dregin fram með höndunum, ekki ósvipað og gert er í lóðréttum nútíma myndvefnaðarstólum.
Uppruni og saga
[breyta | breyta frumkóða]Elstu fundir tengdir kljásteinavefstaðinum eru frá nýsteinöld í Evrópu, en ummerki um hann hafa fundist í Tyrklandi (Çatalhöyük) frá því fyrir um 7000 árum f.kr. í Ungverjalandi frá 6-7000 árum f.kr. og frá nýsteinöld í Sviss.[1]
Olíu flaskan er talin vera frá 550-530 f.kr. Á henni sjást myndir af konum vinna við vefstað með hangandi í þráðum sem strekkja á uppistöðunni.
Kljásteinar frá tímabilinu 3000-2700 f.kr., hafa fundist í borginni Tróju, í Tyrkland, og kljásteinar frá sama tímabili hafa einnig fundist í Megiddo í nútíma þar sem nú er Ísrael. Það eru margir fundastaðir víða um Evrópu og austur að Kaspíahafi allt frá nýsteinöld og fram á nýöld.[2]
Kljásteinavefstaðurinn fór að hverfa um árið 1000 e.Kr. í meginhluta Evrópu. Samkvæmt forleifafundum virðist kljásteinavefstaðurinn fara að hverfa úr notkun í Englandi um árið 900 e.Kr. Aðrar tegundir vefstaða tóku við. Láréttir vefstólar komust í notkun í Norður-Evrópu undir lok miðalda en kljásteinavefstaðurinn hélst lengst í notkun á Norðurlöndum. Textílsérfræðingurinn Marta Hoffman fann kljásteinsvfstaði sem enn voru í notkun í Hålandsdal sveitarfélagi í Hörðaland og meðal Sama í Noregi og Finnlandi á sjötta áratug síðustu aldar.[3]
Kljásteinavefnaður á Íslandi
[breyta | breyta frumkóða]Kunnátta um vefnað og kljásteinavefstaðinn hefur án efa borist með landnámskonum hvort sem þær komu frá Noregi, Írlandi eða Suðureyjum. Öll klæði og annar textíll var ofinn fram á fyrri hluta 16. aldar þegar prjón barst til Íslands með þýskum, enskum eða hollenskum kaupmönnum.[4]
Kljásteinavefstaður var til forna kallað vefstaður og elsta ritaða heimildin um það er frá 1550 [Diplomatarium Islandicum. Íslenzkt fornbréfasafn. (1911-1959)]. Vefstaðurinn var einnig nefndur uppistöðuvefur, kljásteinavefstóll, kljávefstóll og kljávefur.
Elsta heimildin um orðin vefstóll og kljágrjótavefstaður eru frá 1754 í Stutt Agrip Um Islendskan Garn-Spuna eftir Skúla Magnússon. Innréttingar Skúla fógeta gerðu tilraun að kenna Íslendingum á nýja tegund vefstóls sem var afkastameiri en kljásteinavefstaðurinn. Sá vefstóll fékk nafnið „danski vefstóllinn“ vegna uppruna síns en kljásteinavefstaðurinn kallaður sá „gamli“ eða „íslenski“.[5] Þessi vefstóll var mun afkastameiri en gamli vefstaðurinn og varð til þess að þekking og notkun þess gamla glataðist smám saman. Ofið var á kljásteinavefstað á Íslandi fram á 19. öld.[6] Kljásteinavefstaður hefur einnig verið nefndur standvefstóll eða steinavefstóll. Íslendingar notuðust við vefstað mun lengur en flestar aðrar þjóðir.
Það hafa ekki fundist neinar minjar um vefstað á Íslandi eldri en frá 18. öld. Það er hins vega algengt að finna kljásteina við fornleiafuppgröft og leifar af vefjarskeiðum og hræl en ekki hafa fundist neinar beinar minjar um vefstaðinn sjálfan. Hins vegar fannst heil vefstaður við uppgöft á norræna Bænum undir sandinum á Grænlandi.
Vaðmál er ein helsta útflutningsverslunarvara Íslendinga frá 10. öld og fram á þá fjórtándu, bæði til seglagerða og till annars. Staðlar fyrir framleiðslu og viðskipti með vefnað á Íslandi voru skilgreindir í öllum miðaldalögum, í Grágás (1117–1271), Járnsíðu (1271–1281), Jónsbók (frá 1281) og Búalögum (frá tólftu til nítjándu aldar).
Kljásteinavefstaðurinn er einfaldur að gerð, tvö uppistöðutré sem hölluðust að vegg sem kallaðir voru hleinar og þverslá sem kölluð var rif sem lá ofan á þeim. Uppistöðuþræðirnir voru saumað fastir við rifið, byrjað var að vefa efst og ofið niður og staðið var við verkið. Uppistöðuþræðirnir voru strekktir þar til þeir voru stífir með því að þyngja þá með steinum eða leirklumpum. Rannsóknir á ullarseglunum sem hafa fundist sýna að það voru um 8-9 uppistöðuþræðir á sm og 4-6 ívafsþræðir á sm.[7] Ívafið var slegið á milli uppistöðuþráðanna og þannig myndast smám saman ofið efni. Þrjár tegundir af vefnaðaraðferðum, einskeftum, tvískeftum og þrískeftum vefnaði, virðast hafa verið notaðar til að vefa efni í ullarseglin, allt eftir svæði, hráefni og hefð.[8] Einskeftuvefnaður, þar sem ívafið fer yfir og undir annan hvern vefuppistöðuþráð.[9] Við tvískeftuvefnað er fer ívafsþráðurinn undir og yfir einn uppistöðuþráð[10]. Vaðmálsvefnaður eða þrískeftavefnaður er þegar ívafið fer yfir og undir tvo vefuppistöðuþræði og hefur verið kallað á íslensku 2/2 vaðmál. Við vaðmálsgerð voru sköftin þrjú á vefstaðnum enda er vaðmál í fornum heimildum kallað þrískeft. Á Norðurlöndunum var þrískefti stundum kölluð fjórskeft en það gæti hafa verið vegna þess að skilfjölin var talin með.[11]
| Teikning af einskeftum vefstað |
 |
|
Kljásteinavefstaðurinn var samsettur úr tveimur uppistöðutrjám (sem nefndir voru hleinar) með götum fyrir hæla sem kallaðir meiðmar sem lágu skálhallt á hvorn hlein (C); hleinarnir styðja lárétta þverslá (kallað rifur) sem lá ofan á þeim í svo kölluðum hleinakrókum. (D), Uppistaðan er saumuð fast við rifið, byrjað efst og ofið niður. Rifið var sívalt þannig að hægt var að rúlla ofnu efninu utan um það, sem gerir kleift að nota vefstaðinn til að vefa efnisstykki sem er lengra en vefstaðurinn var hár. Það var hægt að hafa uppistöðuþræðina lengri en hæð vefstaðarins með því að vefja þá utan um lóðin. Þegar vefari hafði ofið niður uppistöðuna varð að leysa hvert knippi af uppistöðuþráðum sem er bundinn við kljásteininn til að færa vefinn upp og fram og rúlla efninu utan um rifurinn og auka lengd voðarinnar. Uppistöðuþræðirnir (F, og A og B) hanga niður frá rifinu og hvíla á skilfjölinni (E). Vefskaftið (G) er bundið við nokkra af uppistöðuþráðunum (A, en ekki B) með lykkjum sem kölluðust haföld (H). Vefskaftið ónotað (1) Þegar vefskaftið er dregið fram dragast uppistöðuþræðirnir sem eru bundnir við það fram og skil myndaðst við uppistöðuna. (2). Ívafinu er smokrað í skilið, hagrætt og að lokum var ívafið slegið með áhaldi sem kallast vefskeið. Þegar ofið var tvískeft eða þrískeft var var skaftið losað af meiðmurunum þegar ívafið hafði verið slegið og annað skaft dregið fram og þannig hélt vefnaðurinn áfram. [12] |
Darraðarljóð
[breyta | breyta frumkóða]Í fornu ljóði Darraðarljóð sem fjallar um Brjánsbardaga er myndlíking um vef sem ofinn er úr görnum manna og harðkléaður manna höfðum (mannahöfuð höfð fyrir kljásteina, kléa).
Sjá einnig
[breyta | breyta frumkóða]Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]
- Hildur Hákonardóttir, Elizabeth Johnsten, Marta Klove Juuhl, Randi Andersen (ritstj.), Atle Ove Martinussen (ritstj.), The Warp-Weighted loom, Kljásteinavefstaðurinn, Oppstadsveven, Museumsentret i Hordaland, 2016
- Oppstadveven – ein tusenårig vevtradisjon
- Elsa Guðjónssen, Um vefstóla og vefara á Íslandi á 18. og 19. öld, Árbók Hins íslenzka fornleifafélags,(01.01.1993), Blaðsíða 5
- Marta Hoffmann: The warp weighted loom. Studia Norwegica 14, Oslo 1974. ISBN 8200080943
- Ursula Kircher: Weben auf Rahmen. Eine Anleitung für den Anfänger. Hitzeroth, 1979. ISBN 3921398045
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ E. J.W. Barber (1991). Prehistoric Textiles. Princeton University Press. ISBN 0-691-00224-X.
- ↑ Hoffman, Marta (1964). The warp-weighted loom: Studies in the history and technology of an ancient implement. Universitetsforlaget.
- ↑ Hoffmann, Marta (1974). The Warp-Weighted Loom. Robin and Russ Handweavers. ISBN 82-00-08094-3.
- ↑ Vigdís Stefánsdóttir (2021). Hvenær lærðu Íslendingar að prjóna og af hverjum?. Vísindavefur.
- ↑ Lýður Björnsson (1997). Við Vefstól Og Rokk,. Saga, 35. árgangur, 1. tölublað. bls. 181.
- ↑ Elsa E. Guðjónsson; Mjöll Snæsdóttir (ritstjóri), Árbók Hins íslenzka fornleifafélags (1994). Um vefstóla og vefara á Íslandi á 18. og 19. öld. Hið íslenzka fornleifafélag. bls. 5-50.
- ↑ Christiansen, C; Lester-Makin, A. and Owen-Crocker, Gale R (ritstj) (2024). Sheep, Wool, and Fleece Processing: Where it All Began. Úr Textiles of the Viking North Atlantic: Analysis, Interpretation, Re-creation in Viking Age Textile Production,. Boydell & Brewer. bls. 13-29. ISBN 9781837650132.
- ↑ Andersen, E; O. Olsen, J. Skamby Madsen og F. Rieck (ritst) (1995). Woollen material for sails. Úr Shipshape. Essays for Ole Crumlin-Pedersen. Vikingeskibsmuseet i Roskilde. bls. 249-270.
- ↑ Eastwood, G. og Walton, P. (1988). A brief guide to The Cataloguing of Archaeological Textiles. Institute of Archaeology Publication. bls. 6-7.
- ↑ Magnús Guðmundsson (1988). Ull verður gull: Ullariðnaður Íslendinga á síðari hluta 19. aldar og á 20. öld. Hið íslenska bókmenntafélag. bls. 54.
- ↑ Helgi Þorláksson (1991). Vaðmál og verðlag: Vaðmál í utanlandsviðskiptum og búskap Íslendinga á 13. og 14. öld. Sögufélagið. bls. 210.
- ↑ Áslaug Sverrisdóttir; Árni Björnsson og Hrefna Róbertsdóttir (ritstjórar) Hlutavelta tímans: menningararfur á Þjóðminjasafni (1994). Tóskapur: ullarvinna í bændasamfélaginu. Þjóðminjasafn Íslands. bls. 194-203.