Basel

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Skjaldarmerki Basel Lega Basel í Sviss
Wappen Basel-Stadt matt.svg
Karte Gemeinde Basel 2007.png
Upplýsingar
Kantóna: Basel-Stadt
Flatarmál: 22,75 km²
Mannfjöldi: 172.662 (30. Júní 2013)
Hæð yfir sjávarmáli: 260 m
Vefsíða: www.basel.ch

Basel (Boslaraborg eða Buslaraborg) er þriðja stærsta borgin í Sviss með tæplega 172 þúsund íbúa. Hún er jafnframt höfuðborg kantónunnar Basel-Stadt, sem er minnsta kantónan í Sviss.

Lega og lýsing[breyta]

Basel liggur við Rínarfljót norðvestast í Sviss og á landamæri að Frakklandi og Þýskalandi. Svæðið er kallað Dreiländereck (Þrílandahornið). Næstu borgir eru Mulhouse í Frakklandi til norðvesturs (35 km), Freiburg í Þýskalandi til norðurs (70 km) og Zürich til suðausturs (85 km). Borgin sjálf er klofin í tvennt af Rín, sem rennur mitt í gegnum miðbæinn. við Rín er mikil fljótahöfn, þeirri einu í Sviss. Basel er miðstöð efna- og lyfjaiðnaðar í Sviss.

Skjaldarmerki[breyta]

Skjaldarmerki borgarinnar er svartur bagall á hvítum grunni. Basel varð mjög snemma að biskupaborg og kom þetta merki upp þegar á 11. öld. Síðustu breytingar á merkinu voru gerðar 1384.

Orðsifjar[breyta]

Borgin hét upphaflega Basilea, sem merkir leiðtogi eða konungur á grísku. Með þessu er biskuparnir forðum meintir. Heitið kemur fyrst fram 237/238 e.Kr. Að öðru leyti eru menn ekki á eitt sáttir um uppruna heitisins. Borgin heitir Basel á þýsku, Basle á ensku og Bâle á frönsku.

Saga Basel[breyta]

Upphaf[breyta]

Dómkirkjan í Basel

Það voru keltar (helvetar og rauríkar) sem reistu bæinn upphaflega er Caesar sigraði kelta í orrustunni við Bibracte 58 f.Kr. Skömmu síðar settust Rómverjar að í bænum og varð hann að rómverskri borg. En þegar Rómaveldi leið undir lok settust alemannar að í Basel. Strax á 7. öld varð Basel að biskupsdæmi og var fyrir vikið reist gríðarmikil dómkirkja á 11. öld. Árið 917 eyddu Ungverjar borginni. Meðal þeirra sem létust í árásinni var biskupinn sjálfur. 1032 var borgin innlimuð þýska ríkinu, en hún hafði áður tilheyrt Búrgúnd. 1225 var fyrsta brúin yfir Rín smíðuð. Við það myndaðist byggð á eystri Rínarbakkanum sem kallaðist Kleinbasel (Litla Basel). Hverfi þetta myndar eystri borgarhlutann í dag.

Erfiðleikar[breyta]

1348 geysaði skæð pest í borginni. Í henni létust um helmingur borgarbúa. Þetta var þó aðeins upphafið á tímabili mikilla erfiðleika. Aðeins átta árum síðar varð borgin (og nærsveitir) fyrir öflugum jarðskjálfta, þeim mesta í Mið-Evrópu í sögu álfunnar. Fræðimenn telja að jarðskjálftinn hafi verið 6,7 á Richter en 10 á Mercalli-skala. Fáir íbúar létust af völdum skjálftans, þar sem minni skjálfti hafði orðið örlitlu fyrr og fólkið þyrpst úr húsum. En aðalskjálftinn olli bruna sem geysaði í Basel í heila átta daga samfleytt og eyðilagði það sem eftir var af borginni. Dómkirkjan stórskemmdist er þakið hrundi. Það tók mörg ár að endurreisa borgina. Árið 1376 dundu næstu ósköpin yfir. Leópold III hertogi af Habsborg keypti sér yfirráðaréttinn á Litlu Basel af biskupnum, sem var í fjárhagskröggum. Þetta létu íbúar Basel sér ekki lynda og gerðu uppreisn er Leópold var gestur í borginni. Hertoginn varð að flýja á bátskænu yfir Rín en 50 eðalmönnum var haldið föngnum af reiðum múgnum. Nokkrir létust, bæði af borgarbúum og af eðalmönnunum. Hertoginn varð æfarreiður og lét setja ríkisbann á borgina, sem þar með einangraðist frá umheiminum. Eftir að sættir tókust síðar á árinu milli aðila, lagði hertoginn afar harða skilmála á borgina, sem urðu til þess að efnahagurinn staðnaði í mörg ár. Það var ekki fyrr en hertoginn tapaði fyrir Svisslendingum í orrustunni við Sempach 1386 að borgin komst undan yfirráðum hans og tók vaxtarkipp. Nokkrum árum síðar, 1392, keyptu borgarbúar Litlu Basel til baka.

Trúarórói[breyta]

Basel á 15. öld. Fremst er Litla Basel á eystri Rínarbakkanum.

1431 var kirkjuþing kaþólsku kirkjunnar formlega sett í borginni, en það stóð yfir í mörg ár með hléum. Ástæðan fyrir því að Basel varð fyrir valinu var sú að kirkjan átti við innri átök að stríða og hafði klofnað. Tveir páfar voru við völd, sitt á hvorum staðnum, og börðust um yfirráðin í kirkjunni. Aðalumræðuefnið var ofangreindur ágreiningur, sem og hugsanleg sameining við rétttrúnaðarkirkjuna. Eugeníus IV páfi kallaði þingið saman, en störf þess voru honum ekki að skapi. Hann yfirgaf þingið og bannfærði alla fundarmenn. Fyrir vikið settu þeir hann af og kusu nýjan gagnpáfa, Felix V. Hann sat í Genf, Lausanne og í Basel en í Róm sat annar páfi. Felix gekk í sögubækurnar sem síðasti gagnpáfinn en kaþólska kirkjan sameinaðist aftur við afsögn hans. Basel er því ein af fáum páfaborgum norðan Alpa. Árið 1460 var háskólinn í borginni stofnaður af Píus II páfa, en hann er elsti háskólinn í Sviss. Þessu fylgdu miklir menningarstraumar með mönnum eins og Erasmusi frá Rotterdam, Paracelsus, Hans Holbein yngri og öðrum sem þar dvöldu um hríð. Í Sváfastríðinu 1499 börðust herir frá Basel með Svisslendingum gegn uppgangi Habsborgar. Til að tryggja hagsmuni sína og viðhalda lýðrétti sínum gekk Basel í svissneska sambandið 1501 og varð að elleftu kantónunni. Hér er verið að tala um borgina Basel og stórt hérað í kring. 1529 urðu siðaskiptin í borginni. Allir þeir sem ekki tóku við nýju trúnni, þar á meðal biskupinn, fluttu til Freiburg. Þannig varð biskupsstóllinn í Basel lagður niður.

Nýrri tímar[breyta]

Segja má að nútíminn héldi innreið sína í Basel með friðarsamkomulagi franska byltingarhersins við Prússland og Spán 1795 en þeir voru undirritaðir í Basel. Eftir byltinguna miklu í Frakklandi herjuðu Frakkar gegn ýmsum löndum í Evrópu. Með friðarsamkomulaginu var Frakkland aftur tekið upp sem viðurkennt stórveldi. Hins vegar var Basel aldrei hertekin af Frökkum á tímum Napoleons. Á Vínarfundinum 1815 fékk Basel aukið land. Íbúar nærsveita voru hins vegar ekki sáttir við yfirráð borgarinnar, sem ekki leitaðist við að sinna þörfum bænda og þorpa. Óánægjan var svo mikil að nærsveitarmenn söfnuðu liði og gengu til móts við borgarherinn. Í orrustunni við Hülftenschanz sigruðu nærsveitarmenn og splittuðu sig frá Basel sem eigin kantóna. Þessi aðgreiningur þýddi að borgin Basel-Stadt varð að langminnstu kantónu Sviss en Basel-Landschaft (nýja kantónan) er enn eigin kantóna í dag. 1844 keyrði fyrsta járnbrautin til Basel. Upp frá því risu margar verksmiðjur, þannig að Basel var oft kölluð verksmiðjuborgin (Fabrikstadt). Árið 1897 fór fyrsta heimsþing síonista fram að tilstuðlan Theordor Herzl. Alls fóru sjö þing síonista fram í Basel allt til 1905. Segja má að þessi þing hafi leitt til landnáms gyðinga í Palestínu og að lokum til stofnunar Ísraelsríkis, enda var það stefna þingsins að koma slíku í verk. Basel varð fyrir litlum áhrifum af heimstyrjöldunum. En 4. mars 1945 varð vörulestarstöðin í borginni fyrir loftárásum bandamanna af misgáningi. Skemmdir urðu ekki miklar og fáir létust. Árið 1953 var flugvöllurinn Basel Mulhouse Freiburg tekinn í noktun, en hann er fyrsti flugvöllur heims sem tvö sjálfstæði ríki reka sameiginlega (Frakkland og Sviss). Fjórum árum síðar, 1957, fóru fram mikil hátíðarhöld í Basel af tilefni 2000 ára afmælis borgarinnar. Árið 1966 fengu konur kosningarétt í Basel. Þremur árum síðar fór fram atkvæðagreiðsla um sameiningu Basel-Stadt og Basel-Landschaft. Íbúar borgarinnar samþykktu en nærsveitarmenn ekki. Því fór sameining ekki fram.

Íþróttir[breyta]

  • Aðalknattspyrnufélag borgarinnar er FC Basel, sem tólf sinnum hefur oðið svissneskur meistari (síðast 2008), níu sinnum bikarmeistari (síðast 2008) og einu sinni deildarbikarmeistari (1973). Heimavöllur liðsins, St. Jakob-Park, er stærsti íþróttavöllur Sviss. Þar fóru fram leikir í HM 1954 og EM 2008 og þar fara margir landsleikir Svisslendinga fram.
  • Swiss Indoors er árlegt alþjóðlegt tennismót sem fram fer í Basel. Það fór fyrst fram 1970 og er í dag stærsti árlegi íþróttaviðburður Sviss. Svisslendingurinn Roger Federer sigraði í fjórum af fimm síðustu mótum.
  • European Skateboard Championships er Evrópumót hjólabretta. Mótið fer árlega fram í Basel.
  • Evrópska knattspyrnusambandið, UEFA, var stofnað í Basel 1954.
  • Basel er einnig aðalaðsetur Alþjóða handknattleikssambandsins.

Viðburðir[breyta]

Ein af skrúðgöngunum í Basler Fasnacht

Basler Fasnacht er þjóðhátíð borgarinnar. Hér er um stærsta karnevalið í Sviss að ræða. Hátíðin stendur yfir í þrjá daga og eru skrúðgöngu og gjörningar lokaðra hópa mest áberandi. Skrautbúningar hylja allan líkamann og eru mjög tilkomumiklir. Fjölskylduskrúðgöngur eru sér á bátinn. Einnig eru útisýningar alls konar og tónleikar. Gestir fá eingöngu stöðu áhorfenda en samfara hátíðinni er borðaður sérstakur matur á veitingastöðum borgarinnar.

Frægustu börn borgarinnar[breyta]

  • (1593) Matthäus Merian, bókaútgefandi og þekktasti koparstungumaður Evrópu
  • (1707) Leonhard Euler, stærðfræðingur
  • (1974) Murat Yakin, knattspyrnukappi
  • (1977) Hakan Yakin, knattspyrnukappi
  • (1979) Alexander Frei, knattspyrnukappi
  • (1981) Roger Federer, tenniskappi (nr. 1 á heimslistanum 2004-07)

Byggingar og kennileiti[breyta]

Spalentor er gamalt borgarhlið
Ráðhúsið í Basel er eldrautt
  • Basler Münster er gamla dómkirkjan og einkennisbygging borgarinnar. Hún var reist 1019-1500 í rómönskum og gotneskum stíl og var því tæp 500 ár í byggingu. Árin 1431 – 1448 var haldið kirkjuþingið mikla í borginni og hittust fundarmenn í dómkirkjunni. Í kirkjuni var svo valinn gagnpáfi, Felix V., og settur í embætti þar. Hann sat þó stutt. Árið 1529 réðisthópur siðaskiptamanna inn í dómkirkjuna og eyðilagði málverk, styttur og krossa. Kirkjan varð upp frá því ekki lengur kaþólska biskupakirkjan, heldur höfuðkirkja áhangenda Zwinglis. Í kirkjunni er grafhvelfing þar sem biskuparnir í Basel frá 10. – 13. öld hvíla.
  • Spalentor er gamalt borgarhlið. Það var reist eftir jarðskjálftann mikla 1356. Miðturninn er 40 metra hár, en hringlóttu hliðarturnarnir eru 28 metra háir. Í lok 19. aldar voru borgarmúrarnir rifnir en Spalentor fékk að standa áfram. Árið 1933 var það friðað og sett á minjaskrá.
  • Ráðhúsið í Basel stendur við aðalmarkaðstorg borgarinnar og er eldrautt að lit. Það var reist 1504 – 14, skömmu eftir inngöngu Basel í svissneska sambandið. Efniviðurinn er rauður sandsteinn. Húsið prýða mörg listaverk, freskur og styttur úr sögu Sviss og Basel. Ráðhúsið er bæði notað sem borgarskrifstofur og sem þinghús fyrir kantónuna Basel-Stadt.

Tenglar[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist


Heimildir[breyta]