Hugræn atferlismeðferð

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Hugræn atferlimeðferð, (skammstafað HAM) er meðferðarúrræði sem reynst hefur gagnlegt við hinum ýmsu kvillum svo sem almennum kvíða, þunglyndi og fælni. Árangur af HAM við meðferð þessara raskana er í flestum tilfellum sambærilegur eða betri en árangur lyfjameðferðar en aðgengi er lakara. [1]

Nafnið hugræn atferlismeðferð vísar til hugrænnar meðferðar og atferlismeðferðar en nálganir úr báðum meðferðum eru notaðar í HAM.

Saga[breyta | breyta frumkóða]

Rætur hugmynda HAM má meðal annars finna í grískri heimspeki, þ.e. stóuspeki, þekkt er tilvitnun í Epiktetos (55-135 e.Kr.): Ekki eru það atburðir sem áhyggjum valda, heldur horf manna við þeim.

HAM er gjarnan kennd við bandaríska geðlækninn Aaron T. Beck (f.1921) sem var menntaður í sálgreiningu. Í rannsóknum sínum komst hann að því að aðferðir sálgreiningar gengju ekki upp við meðferð þunglyndis. Beck var undir áhrifum frá hinni svokölluðu hugrænu byltingu í sálfræði sem átti sér stað á árunum 1950-1970 en þó ekki síður undir áhrifum frá aðferðum atferlismeðferðar. Á grunni rannsókna sinna og meðferðarreynslu byggði Beck þá kenningu að það hvernig við hugsum, túlkum atburði og högum daglegu lífi ráði miklu um líðan okkar. Sálfræðingurinn Albert Ellis (1913–2007) hafði einnig áhrif á mótun hugrænnar atferlismeðferðar. Nemandi Becks, sálfræðingurinn David Burns útfærði hugsanaskekkjur á nákvæmari hátt í bók sinni Feeling Good árið 1980.

HAM var fyrst tekin í notkun á kerfisbundinn hátt á geðsviði Reykjalundar árið 1997. Í ljós kom að þeir sem fengu HAM í einstaklingsmeðferð náðu marktækt betri árangri en aðrir sjúklingar, bæði hvað varðar þunglyndi, kvíða og vonleysi. [2]

Meðferð og áherslur[breyta | breyta frumkóða]

Í hugrænni atferlismeðferð er áherslan á samspilið sem hlýtur að vera til staðar milli hugsana, líðunar, líkamlegs ástands og hegðunar. Þar er sérstaklega athugað hvernig hegðun okkar og hugsanir hafa áhrif á líðan og líkamlegt ástand. Þegar það hefur verið kortlagt eru hugsanaskekkjur endurmetnar og hegðuninni hnikað til betri vegar. Rannsóknir sýna að meirihluti þeirra sem sækja sér slíka sálfræðimeðferð fá nokkurn eða talsverðan bata [3]

HAM byggir á rökhyggju og skipulagi og er afmörkuð í tíma. Í HAM er skjólstæðingi kennt að bera kennsl á ósjálfráðar óhjálplegar hugsanir og meta hvaða áhrif atferli hefur á líðan. Skjólstæðingi er kennt að líta á hugsanir sínar sem tilgátu (eina af mörgum), en ekki endilega þá einu réttu. Þegar ósjálfráðar hugsanir tengdar vandanum og vanlíðan hafa verið kortlagðar er skjólstæðingi kennt að endurmeta hugsanir sínar með skipulögðum hætti og breyta hegðun með það að markmiði að bæta líðan sína.

Venjulega ver einstaklingurinn 1-3 klukkustundum á viku með meðferðaraðilanum, en auk þess eru honum settar fyrir ýmsar æfingar til að gera á milli tíma. [4] Flestir meðferðarvísar við algengum geðröskunum, eins og þunglyndi og kvíða, gera ráð fyrir 10-20 viðtölum. Meðferðinni er nú mest beitt af sálfræðingum þótt geðlæknar, heimilislæknar, hjúkrunarfræðingar og fleiri heilbrigðisstéttir hafi sótt sér þjálfun í HAM í vaxandi mæli á síðustu misserum. [5], [6]

Í hugrænum hluta meðferðarinnar leitast meðferðaraðili og sjúklingur við að greina hvaða hugsanir og tilfinningar fylgja t.d. kvíðaköstum. Þessar hugsanir og tilfinningar eru síðan ræddar í samhengi "hugræns líkans" af ofsakvíða. Hugrænt líkan af ofsakvíða gerir ráð fyrir því að óæskileg hugarferli, sem kunna að vera ómeðvituð, hrindi af stað vítahring af óttaviðbrögðum.

Meðferðaraðili og sjúklingur ræða hvort og hvaða aðstæður sjúklingurinn forðast og meta hversu alvarleg áhrif það hefur á líf hans. Síðan vinna þeir í sameiningu að því að yfirstíga verstu hindranirnar. Sjúklingurinn nálgast aðstæður venjulega í nokkrum þrepum. Með breyttum hugsunarhætti öðlast einstaklingurinn smám saman betra vald yfir viðbrögðum sínum.

Ólíkt því sem tíðkast í sumum gerðum sálrænna meðferða er ekki lögð áhersla á fortíðina í hugrænni atferlismeðferð. Þess í stað beinast samræður að erfiðleikum og framförum sjúklingsins á líðandi stundu og þeim eiginleikum sem hann þarf að tileinka sér.[7]

Hugsanaskekkjur[breyta | breyta frumkóða]

Í HAM er oft unnið með hugsanaskekkjur (cognitive distortions á ensku). Algengar hugsanaskekkjur eru:

Allt-eða-ekkert
Við sjáum og skiljum hlutina í svart/hvítu, þar sem enginn meðalvegur er til. Annað hvort eru hlutirnir algóðir eða alslæmir, frábærir eða ómögulegir. Ef við metum frammistöðu okkar ekki fullkomna, getur hún ekki verið annað en misheppnuð.

Óréttmætar alhæfingar
Við tökum einn atburð eða atriði sem okkur finnst í ólagi og lítum á það sem sönnun fyrir því að allt sé ómögulegt eða glatað.

Neikvæð rörsýn
Við einblínum á eitt neikvætt atriði eða eina hlið á máli þangað til það byrgir okkur sýn á heildarmyndina.

Afskrifum hið jákvæða
Við afskrifum jákvæða reynslu, góða frammistöðu eða hrós og finnst það „ekkert að marka“. Þannig höldum við í það neikvæða þó staðreyndirnar tali öðru máli.

Skyndiályktanir
Við túlkum atvik, getum í eyðurnar og drögum ályktanir á hæpnum forsendum, oftast án fullnægjandi heimilda.

Hugsanalestur Ein tegund skyndiályktana sem byggja á því sem við teljum aðra vera að hugsa og meina án þess að hafa fyrir því nokkrar handfastar heimildir.

Hrakspár
Önnur tegund skyndiályktana þar sem við gerum ráð fyrir því að hlutirnir fari illa og látum jafnvel eins og þær hafi þegar ræst.

Ýkjur og minnkun
Við ýkjum mistök okkar og galla og gerum meira úr þýðingu þeirra en ástæða er til. Við drögum úr þýðingu æskilegra eiginleika í fari okkar og færni.

Hörmungarhyggja
Sambland af hrakspám og ýkjum. Þegar við metum stöðuna trúum við því að það sem hefur gerst eða muni gerast sé svo hræðilegt að við munum alls ekki þola það og hlutirnir muni bara versna.

Tilfinningarök
Við ruglum saman líðan okkar sjálfra og ytri staðreyndum. Dæmi: Ef okkur líður óþægilega í samskiptum við einhvern aðila finnst okkur hann erfiður í samskiptum, ósanngjarn eða óþægilegur. Ef við höfum sektarkennd hljóta hlutirnir að vera okkur að kenna. Ef við finnum til ábyrgðartilfinningar hljótum við að bera ábyrgðina. Ef mér líður eins og aumingja er ég þá aumingi?

Ósanngjarn samanburður
Við erum óraunhæf og ósanngjörn gagnvart sjálfum okkur þegar við berum okkur saman við annað fólk. Við gerum miklar kröfur til okkar um frammistöðu eða ætlumst til að við stöndum okkur jafnvel og þegar okkur líður vel og við erum í góðu formi. Oft á tíðum erum við að miða veikleika okkar við styrkleika annarra.

Uppnefni
Sambland af óréttmætri alhæfingu, neikvæðri rörsýn og allt-eða-ekkert hugsunarhætti þar sem við skilgreinum okkur sjálf og „brennimerkjum“ vegna einstakra athafna eða ófullkomleika. Ein mistök eða jafnvel frammistaða í meðallagi gerir okkur að fíflum, bjánum, aumingjum, ónytjungum, letingjum, kærulausum o.s.frv.

Sjálfmiðun
Við teljum okkur ábyrg fyrir atvikum eða atburðum sem eru alls ekki á okkar valdi.

Óraunhæf boð og bönn
Við metum okkur sjálf og frammistöðu okkar í ljósi óraunhæfra boða og banna. Við setjum okkur reglur sem fela í sér að við eigum eða verðum skilyrðislaust að gera eða vera eitthvað og megum aldrei bregða út af reglunni. [8]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

Félag um hugræna atferlismeðferð