Ólafur Davíðsson

Ólafur Davíðsson

Ólafur Davíðsson (26. febrúar 1862 á Felli í Sléttuhlíð – 6. september 1903 í Hörgá) var íslenskur náttúrufræðingur, þjóðfræðingur og þjóðsagnasafnari. Foreldrar hans voru Sigríður Ólafsdóttir Briem og Davíð Guðmundsson, prófastur í Eyjafjarðarsýslu. Ólafur er þekktur fyrir brautryðjendastörf í ýmsum fræðigreinum en hans er helst minnst fyrir framlög til þjóðlegra fræða. Eftir hann liggur dagbók sem hann hélt síðasta námsár sitt í Lærða skólanum, hún er eina þekkta íslenska sjálfsævisögulega heimildin um hinsegin ástir frá 19. öldinni.

Námsferill

Ólafur stundaði nám við Lærða skólann frá 1877 til 1882. Var hann 15 ára að aldri þegar nám hans hófst þar og settist þá í 2. bekk. Hann þótti efnilegur námsmaður og lauk stúdentsprófi með hárri fyrstu einkunn. Á námsárunum í Reykjavík var Ólafur þegar farinn að safna þjóðlegum fróðleik og sögum, auk þess lagði hann sig fram við að lesa nýjar bókmenntir frá Norðurlöndunum sem tilheyrðu raunsæi og voru ekki námsefni í skólanum.

Síðasta námsár sitt í Reykjavík, 1881-1882, hélt Ólafur dagbók þar sem hann ræddir opinskátt um ástarsamband sitt við samnemanda sinn Geir Sæmundsson, síðar vígslubiskup á Akureyri. Geir var þá á sínu fyrsta ári í Lærða skólanum. Þetta er eina þekkta íslenska sjálfsævisögulega heimildin um hinsegin ástir frá 19. öldinni. Dagbók Ólafs hefur tvisvar sinnum verið útgefin, fyrst árið 1955 í bókinni Ég læt allt fjúka og voru þá kaflarnir um ástir hans og Geirs ritskoðaðar úr textanum. Síðari útgáfan var árið 2018 í bókinni Hundakæti, fræðilegri útgáfu með formála sem fjallar sérstaklega um ástir piltanna tveggja.

Haustið 1882 sigldi Ólafur til Kaupmannahafnar. Ólafur lærði náttúrufræði í Kaupmannahafnarháskóla en fór þá þegar að snúa sér að þjóðfræðum, meðal annars á Árnasafni. Utan grunnprófs í heimspeki náði hann ekki að klára nám sitt þrátt fyrir langa dvöl í Danmörku. Hann vanrækti námið til að sinna ýmsum fræðastörfum en einnig sökum drykkjuskapar og þunglyndis sem hrjáði marga íslenska námsmenn í Danmörku á þeim tíma. Ólafur bjó jafnan við þröngan kost á meðan dvöl hans stóð í Danmörku. Þrátt fyrir erfiðagang stundaði Ólafur fræði sín af elju og var þegar orðinn þekktur á Íslandi fyrir fræðastörf áður en hann sneri heim.

Öll sín námsár stóð Ólafur í miklum bréfaskriftum við ýmist fólk. Hann þykir óvenju opinskár penni og eru bréf hans fróðleg heimild um líf íslenskra námsmanna undir lok 19. aldar. Úrval af bréfum sem hann sendi föður sínum voru gefin út í bókinni Ég læt allt fjúka 1955.

Lokaár og andlát

Árið 1897 sigldi Ólafur aftur til Íslands og bjó á Hofi hjá foreldrum sínum síðustu ár ævi sinnar. Hann vann sem stundakennari á Möðruvöllum í Hörgárdal og stundaði samhliða þjóðsagnasöfnun og önnur fræðistörf, t.d. gróðurrannsóknum. Á þessum árum var Ólafur heimagangur á Hlöðum og kær vinur Ólafar Sigurðardóttur frá Hlöðum. Eftir að hann lést orti hún um hann þessa stöku:

Hjúpar njóla höfuðból
hvergi Ólafs getur.
Enginn skóli, engin sól
og engin jól í vetur.

Ólafur drukknaði í Hörgá þann 6. september 1903, 41 árs að aldri. Hafði hann þá verið við grasa- og steinasöfnun í Gásafjöru. Slysið varð að næturlagi og var Ólafur einn á ferð. Hann var vel syndur og áin vatnslítil, því er talið að Ólafur hafi fengið aðsvif eða rotast þegar hann féll af hestinum, eða þá að grösin og steinarnir sem hann var með í fórum sínum hafi tálmað því að hann náði sundtökunum.

Ólafur lést ókvæntur og barnlaus. Fjölmenni mætti í útför Ólafs. Séra Matthías Jochumson orti um hann kveðjuljóð var það sungið í útförinni af Geir Sæmundssyni.

Verk

Bækur

• Íslenskar gátur, skemtanir, vikivakar og þulur: safnað hafa J. Árnason og Ó. Davíðsson, 1-4, Kaupmannahöfn, Bókmenntafélagið, 1887-1903
• Galdur og galdramál á Íslandi, 1-3, Reykjavík, Sögufélag, 1941-1943
• Ég læt allt fjúka: sendibréf og dagbókarbrot frá skólaárunum, Reykjavík, Ísafoldarprentsmiðja, 1955
• Íslenskar þjóðsögur, 1-4, Reykjavík, Þjóðsaga, 1978-1980 (fyrsta heildarútgáfa 1945)
• Hundakæti: Dagbækur Ólafs Davíðssonar 1881-1884. Reykjavík, Mál & menning, 2018

Greinar

• „Víg Spánverja á Vestfjörðum 1615 og ‚Spönsku vísur‘ eptir séra Ólaf á Söndum“, Tímarit Hins íslenzka bókmentafélags 16 (1895), bls. 88–163 (timarit.is)

Tenglar

• Grímseyjarför, gamanbréf frá Ólafi Davíðssyni ritað 8.8. 1898, birt í Lesbók Morgunblaðsins, 23. tölublað (08.06.1941), bls. 193
• Ólafur Davíðsson á handrit.is Geymt 6 desember 2023 í Wayback Machine
• Kross gjörði ekkert til, Guðrún Guðlaugsdóttir skoðar dagbókarskrif Ólafs Davíðssonar frá 1882, Morgunblaðið 5. mars 2000

Heimildir

  Þetta æviágrip er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.