Basjkortostan

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Basjkortostanrússnesku: Респу́блика Башкортоста́н; á basjkírisku: Башҡортостан Республикаһы) eða Basjkíría (Башки́рия), er sjálfstjórnarlýðveldi innan Rússneska sambandsríkisins sem nær frá vestanverðum hlíðum Suður-Úralfjalla í austri að aflíðandi hæðum og sléttum Bugulma-Belebey í vestri. Landið sem er í suðaustur Evrópuhluta Rússlands er 143.600 ferkílómetrar. Íbúar eru 4,1 milljónir af ólíku þjóðerni: 36% Rússar, 30% Basjkírar og 24% Tatarar. Höfuðborgin er Ufa með 1,5 milljón íbúa.


Landlýsing[breyta]

Kortið sýnir legu Lýðveldisins Basjkortostan innan hins víðfeðma rússneska sambandsríkis

Fjallið Yamantau, er hæsti punktur suðurhluta Úralfjalla, lækkar til suðurs og vesturs, með skógivaxin fjöllin mynda umgjörð Belaya árinnar. Belaya kemur frá suðurhluta Úralfjalla, streymir suðvestur og þá norðvestur, og skilur að fjallahéruðin í austur og vesturhluta lýðveldisins. Áin er meginvatn Kama árinnar sem síðar myndar ána Volgu.

Kalt Síberíuloftið hefur mikil áhrif á rakt meginlandsloftslagið í lýðveldinu. Hitastig getur orðið allt að -45 °C á veturna og 36 °C á sumrin. Í suðurhluta lýðveldisins er heitur og þurr vindur seint á vorin og sumrin. Regn er breytilegt 400-500 mm á gresjunum til 600 mm í fjallahéruðum.

Saga[breyta]

Fyrsta byggð á landsvæði Basjkortostan má rekja til síðari hluta steinaldar (paleolithic). En það var fyrst á bronsöld sem byggð örvaðist. Mikil kunnátta var í framleiðslu bronsverkfæra, vopna og skreytinga. „Basjkírar“ eru fyrst þekktir á 9. öld.

Kort af Lýðveldinu Basjkortostan. Höfuðborgin Ufa er fyrir ofan miðju landsins

Á 10. öld, breiddist Íslam út meðal basjkíra, og varð ríkjandi trúarbrögð á 14. öld. Á 16. öld skiptist landsvæði nútíma Basjkortostan á milli Kazan ríkisins og Síberíu Khans og ríkis Gullnu hjarðarinnar og vesturhluti mongólska keisaradæmisins.

Landið varð síðan hluti Rússlands árið 1552 eftir að Ívan grimmi hertók borgina Kazan. Á árunum 1554-1555 óskuðu fulltrúar basjkírskra ættbálka eftir því að ríkið gengi í ríkjasamband við Moskvu. Árið 1574 stofnuðu Rússar borgina Ufa, sem nú er höfuðborg og stærsta borg lýðveldisins. Um miðja 16. öld tók Bashkiria á sig æ meir mynd sem eitt hinna rússnesku ríkja.

Árið 1798 var Andlegt þing rússneskra múslima stofnað sem var mikilvægt skref rússneska Zarsins að viðurkenna rétt Basjkíra, Tatara og annarra múslimaþjóða til að iðka íslam. Upp úr miðri 18. öld hófst mikilvæg kopar- og járnframleiðsla á svæðinu.

Árið 1919 varð landið sjálfstjórnarlýðveldi innan Sovétríkjanna í kjölfar rússnesku byltingarinnar. Á árunum 1919-1991 var hið formlega heiti Sjálfstjórnarlýðveldið Basjkir í Ráðstjórnarríkjunum (á rússnesku: Башкирская Автономная Советская Социалистическая Республика).

Efnahagur[breyta]

Basjkortostan, sem er hluti af efnahagssvæði kenndu við Volgu í Rússlandi, hefur einkum þróað landbúnað og iðnað. Lýðveldið er ríkt af fjölbreyttum auðlindum. Olía og jarðgas eru unnar nálægt borgunum Ufa og Neftekamsk í norðvestri, í borgunum Belebey í vestri, og í Ishimbay við miðja Belaya. Járn og mangan er unnið í Úralfjöllum, kopar í suðaustri, og salt nálægt borginni Sterlitamak. Úr opnum námum koma efni í gler og sement. Olíuframleiðsla, olíuhreinsun og -vinnsla eru afar mikilvægar atvinnugreinar í lýðveldinu. Helstu olíuhreinsunarstöðvar eru við Ufa, Ishimbay og Salavat eru tengdar svæðisbundnu neti olíuleiðsla lýðveldisins og nágrannalýðveldisins Tatarstan. Miðstöðvar járn- og stálframleiðslu eru í Beloretsk og Tirlyansky, sem framleiða stálkapla, víra, og aðrar gerðir stáls sem notað eru við framleiðslu á vélaverkfæra, búnað fyrir olíu- og námuvinnslu, mótora, rafmagnskapla og símabúnað. Efnaiðnaðurinn notar margvíslegar olíu- og gasvörur, og timburiðnaður framleiðir viðarspón, húsgögn og pappír fyrir framleiðslu. Við borgirnar Ufa, Sterlitamak, Ishimbay, Yermolaevo, Salavat og Karmanovo eru stórar virkjanir.

Landbúnaður er mikilvægur í árdal Belaya. Helstu landbúnaðarafurðir eru rúgur, hafrar, korn (maís), hör, sykurrófur, kartöflur og sólblóm. Grænmetismarkaðir blómstra nálægt Ufa og Sterlitamak, en ræktun nautgripa, sauðfjár og geita er aðallega við Úralfjöllin. Landið er þekkt fyrir hestaræktun og býflugnabú eru mjög útbreidd. Hunang frá Basjkortostan er þekkt víða um heim. Járnbrautir og vegir hafa miðstöð sína í höfuðborginni frá Ufa, en þar er einnig alþjóðaflugvöllur. Einn af helstu járnbrautaleiðum yfir Úralfjöllin fara í gegnum höfuðborgina. Járnbrautakerfið er byggt til annarra iðnaðarborga lýðveldisins; að borginni Magnitogorsk og upp að fjallahéruðum lýðveldisins.

Efnahagur Basjkortostan byggir að stóru leiti á olíuvinnslu. Iðnaður sem hefur verið einkavæddur hefur að miklu leyti verið færður fjölskyldu Forseta lýðveldisins.

Íbúar[breyta]

Íbúar Basjkortostan samanstanda af Rússum (36%), Basjkírum (30%), Tatörum (24%), Sjúvas (3%), Mari (3%), Úkraínumönnum (1%) og Mordvinia ættflokknum (1%). Meirihluti þeirra býr í þéttbýli. Helstu borgirnar eru, auk höfuðborgarinnar Ufa, Sterlitamak og Salavat. Í lýðveldinu eru nokkrar stofnanir á háskólastigi, hundruð bókasafna og mörg leikhús sem hafa nokkur sýningar á basjkírisku.

Meirihluti Basjkíra og Tatara eru múslimar. Flestir Rússar aðhyllast hins vegar Rússnesku Réttrúnaðarkirkjuna (Orthodox).

Opinbert tungumál er rússneska og basjkírska. Nær allir íbúar tala rússnesku (~100%), um 34% tala tungu Tatar og 26% tala basjkírisku. Íbúafjöldi var áætlaður árið 2006 um 4.104.336.

Tengt efni[breyta]

Tenglar[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist