Tatarstan

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita

Tatarstan (á rússnesku: Республика Татарстан; á tatarísku: Татарстан Республикасы, er sjálfstætt lýðveldi innan Rússneska sambandsríkisins. Landið sem er í miðaustur Evrópuhluta Rússlands er um 68.000 km² og hefur 3.800.000 íbúa Landið liggur í miðju Volga svæðisins þar sem árnar Volga og Kama mætast. Höfuðborg þess er Kazan.

Landlýsing[breyta]

Kortið sýnir legu Lýðveldisins Tatarstan innan hins víðfeðma Rússneska sambandsríkis

Áin Volga rennur norður- suður yfir vesturhluta lýðveldisins Tartastan, en áin Kama, sem er stærsta áin sem rennur í Volgu, myndar austur-vestur ás í gegnum stóran hluta landsins. Árnar Vyatka og Belaya eru helstu þverár Kama. Mestmegnið af landinu eru láglendar sléttur. Svæðið vestan við Volgu rís 235 metra, sem myndar hálendissléttur Volga. Í austri rís landið að rótum Úralfjalla.

Stærstur hluti lýðveldisins eru sléttur þar sem einn sjötti er skógur. Eftir ám eru víðtæk vatnakerfi en hluti þeirra við Volgu og neðanverða Kama hafi horfið með gerð uppistöðulóna Nizhnekamsk og Samara, en saman ná þau yfir 2.850 ferkílómetra.

Veðurfar[breyta]

Í Tatarstan er meginlandsloftslag, með löngum, köldum vetrum og heitum sumrum. Árlegt regn er 420-510 mm sem nær hámarki að sumri.

Saga[breyta]

Til forna[breyta]

Fyrstu byggð á landsvæði Tatarstan má rekja til síðari hluta steinaldar. Í landinu eru fornleifar frá steinöld og bronsöld. Á járnöld (8 – 3 öld f.Kr.) er þar landbúnaðarmenning eða svokölluð Ananino menning sem líklega má rekja til fólks af Finnsk-úgrísk þjóðerni. Það er einkum á svæðum við efri Volgu og í árdölum Kama. Á fimmtu öld f.Kr. verður Gorodets menning ríkjaandi í vesturhluta Tatarstan.

Á fjórðu öld f.Kr. hertóku ættkvíslir af İmänkiskä menningutórann hluta Volga-Kama svæðisins. Og í upphaf fyrstu aldar e.Kr. kemur fram við neðri hluta Kama árinnar, svonefnd Pyanobor menning.

Volga Búlgaría[breyta]

Ívan Grimmi lét byggja í Moskvu St. Basil's Cathedral kirkjuna sem minnismerki um Rússnesku sigrana í Kazan árið 1552.

Elstu þekkta skipulagða ríki innan landamæri Tatarstan var Volga Búlgaría sem ríkti frá árunum 700 til 1238. Var þar stofnað til viðskiptasambanda meðal annars við víkinga, innri Evrasíu, Miðausturlönd og Eystrasaltsríki. Volgu-Búlgarar urðu múslimar upp úr 900 þegar íslam var boðað með trúboði frá Bagdad. Tryggðu þeir þannig samband sitt við Kalífatið.

Um 1230 féll ríki Volgu Búlgaríu fyrir herjum mongólska prinsins Batu Khan af Gullnu Hjörðinni. Gullna Hjörðin klofnaði svo upp á 15. öld. Þá var borgin Kazan byggð upp sem höfuðborg sjálfstæðs Khanats. Varð borgin að mikilvægri viðskiptamiðstöð, þar sem árlegar kaupstefnur voru haldnar á eyju í Volgu.

Khanatið átti lengi í átökum við Moskvu en árið 1469 náði Ívan III. borginni á sitt vald en leppstjóri hans (kani) skipulagði fjöldamorð Rússa árið 1504. Á 15. og á þeirri 16. voru Rússnesku-Kazan stríðin háð en það voru röð stríða á milli Khanatsins í Kazan og Moskuveldisins í Rússlandi.

Innan Rússlands[breyta]

Árið 1552 tók Ívan grimmi (Ívan IV) borgina eftir langt umsátur og innlimaði Kanatið inn í Rússland. Hið gamla virki tataranna var endurbyggt sem rússneskur kastali (kreml).

Margir Tatarar voru neyddir til kristni og dómkirkjur voru byggðar í Kazan. Árið 1593 var öllum moskum á svæðinu eytt. Rússneska ríkisstjórnin bannaði byggingu allra moska. Því banni var ekki aflétt fyrr en á 18. öld eftir af Katrínu II.

Þegar Síbería opnaðist meir, óx mikilvægi Kazan sem viðskiptamiðstöð og iðnaður tók að þróast á 18. öld. Í kringum aldamótin 1900 var hún ein stærstu iðnaðarborga Rússlands.

Á 19. öld varð Tatarstan að miðju svokallaðs jadidisma, en það er trúarsöfnuður innan íslamska er boðar umburðarlyndi fyrir öðrum trúarbrögðum. Átti þetta nokkurn þátt í vinsamlegum samskiptum tatara við aðrar þjóðir innan Rússlands.

Rússneska borgarastyrjöldin[breyta]

Árið 1919 er lýstu bolsévikar yfir stofnun Sovéska sjálfstjórnarlýðveldinu Tatar-Bashkir, en svæðið var á þeim tíma að miklu leyti að stóru leyti undir yfirráðum Hvítliða. Sigur kommúnista leiddi til stórfellds fólksflótta, einkum meðal þeirra efnameiri. Rússneska borgarastyrjöldin í Tatarstan tók enda með bælingu andkommúnískrar bændabyltingar árið 1920. Sovétlýðveldinu var loks komið á fót árið 1920. Í hönd fór svokallaður „stríðskommúnismi“ á árunum 1921-1922. Olli það mikilli hungursneyð í Tatarstan sem felldi um hálfa milljón manna.

Seinni heimstyrjöldin[breyta]

Á tímum Stalín var kúgun landsmanna mikil, þjóðareinkenni tatara voru bönnuð, tatarísk tunga bönnuð og rússneska lögleidd í skólum. Trúarbrögð, þó sérstaklega íslam var bannað.

Meira en 560.000 hermenn frá Tatarstan tóku þátt í seinni heimsstyrjöldinni og voru ríflega 300.000 þeirra drepnir. Margir sovéskar verksmiðjur og starfsmenn þeirra, sem og Vísindaakademía Sovétríkjanna, voru flutt til Tatarstan í seinni heimstyrjöldinni. Í stríðinu fundust þar mjög stórar olíulindir. Við þróun og nýtingu þeirra iðnvæddist Tatarstan hraðar en mörg önnur ríki innan Sovétríkjanna.

Eftir seinna stríð[breyta]

Á árunum 1960 til 1970 var olíuiðnaður í Tatarstan þróaður enn frekar. Bílaverksmiðja KamAZ gerði borgina Naberezhnye Chelny að annarri stærstu borg lýðveldisins.

Við uppskipti Sovétríkjanna 1991 varð Tatarstan að sjálfstjórnarlýðveldi innan Rússneska ríkjasambandsins.

Í dag er Tatarstan eitt þróaðasta ríkið innan Rússneska sambandslýðveldisins.

Efnahagur[breyta]

Kort af Tatarstan.

Efnahagslíf lýðveldisins byggir einkum á olíuframleiðslu, efnaiðnaði og öðrum iðnaði. Í landinu er fjölbreyttur landbúnaður.

Tatarstan er olíuríki. Miklar olíulindir fundust í Tartastan árið 1943. Síðan þá hefur þróun þess iðnaðar verið hröð. Olíuleiðslur liggja austur og vestur af olíulindum Almetyevsk. Jarðgas er framleitt í í Nizhnaya Maktama.

Efnaiðnaðurinn hefur þróast aðallega í borgunum Kazan, Mendeleyevsk og Nizhnekamsk. Í landinu eru stórar gifsnámur. Verksmiðjur eru að mestu í í borgum meðfram Volgu og Kama, einkum í Kazan, Zelyonodolsk og Chistopol. Í borginni Naberezhnye Chelny er stór vörubílaverksmiðja. Pappír og pappírsdeig er unnið í Mamadysh og í nálægum borgum. Framleiðslu á sápu og fituvörum er umfangsmikil í Kazan.

Helstu landbúnaðarvörur eru hveiti, korn (maís), hirsi, grænmeti, kartöflur, sykurrófur, hampur, tóbak, epli, mjólkurafurðir og búfé.

Íbúar[breyta]

Samkvæmt manntali 2002 eru íbúar Tatarstan 3.779.265. Þrír fjórðu þeirra (74%) búa í þéttbýli og um fjórðungur (26%) í dreifbýli. Í höfuðborginni Kazan búa um 1 milljón manna.

Mynd:Mosque "Kul Sharif".jpg
Hin fagra Qolsharif Moska var byggð innan Kremlarveggja Kazan borgar á 1000 ára afmæli borgarinnar. Moskan sem var vígð 2005, var að stóru leyti byggð fyrir gjafafé frá Saudi Arabíu, Sameinuðu arabísku furstadæmunum og víðar. Sagan er skammt undan: Moskan dregur nafn sitt frá trúarleiðtoganum Qolsharif sem varðist frækilega gegn Ívan grimma og Rússum árið 1552.

Tatarstan er fjölþjóðlegt lýðveldið. Áætlað er að í landinu séu um 115 þjóðarbrot og ættflokkar. Af þeim þjóðarbrotum sem telja fleiri en 10 þúsund eru Tatarar ríflega tvær milljónir (52.9% íbúa), Rússar eru um 1,5 milljón manna (39.5%), Sjúvas eru 126.500 (3.4%), Mordvinar, Udmurtar, Mari og Basjkírar.

Um helmingur íbúa Tatarstan (tatarar og baskírar) eru súnní múslimar. Flestir rússar aðhyllast hins vegar Rússnesku Réttrúnaðarkirkjuna (Orthodox). Opinber stefna lýðveldisins er að styðja við það jafnvægi sem er á milli íslam og Rússnesku Réttrúnaðarkirkjunnar. Í lögum er kveðið á um jafnrétti allra trúarbragða og umburðarlyndi á grundvelli virðingar fyrir mannréttindum og trúarlegum fjölbreytileika. Um 1.400 ólík trúarsamtök eða söfnuðir voru árið 2008 skráð opinberleg í Tatarstan.

Opinbert tungumál er tataríska og rússneska. Rússneska er engu að síður megintunga viðskipta. Samkvæmt rússneskum lögum frá 2002 er kýrilíska stafrófið hið opinbera ritmál. Því hefur verið mótmælt af Tartastan. Latneska stafrófið var opinberlega tekið upp í Tatarstan 1927 í stað þess arabíska. Kýrilíska stafrófið var síðan tekið upp árið 1939 í tíð Jósefs Stalín, sem leitaðist við að gera hvern krók og kima Sovétríkjanna rússneskan, alveg án tillits til uppruna íbúanna.

Tenglar[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist