Tundurspillir

Bandaríski tundurspillirinn USS Jack H. Lucas

Tundurspillir er hraðskreitt og lipurt herskip sem yfirleitt er ætlað að fylgja stærri skipum í skipaflota og er ætlað að verja þau fyrir árásum minni skipa (upphaflega gegn tundurskeytabátum en síðar einnig kafbátum og flugvélum). Nútíma tundurspillar eru vel vopnum búinir; særými þeirra oft um 2000-8000 tonn, lengd 100-150 m. Ganghraði nútímatundurspilla er um 30 sjómílur á klukkustund. Tundurspillir er minni en beitiskip og stærri en freigáta.Sögulega voru tundurspillar einkum notaðir í gagnkafbátahernaði og þá sem fylgdarskip stórra herskipa eða skipalesta. Nútíma tundurspillar eru alhliða herskip með fjölbreyttan vopnabúnað sem gerir þá hentuga til loftvarna, sjóorrustu og til árása á skotmörk á landi.

Saga

Árið 1870 kynnti uppfinningamaðurinn Robert Whitehead nýja uppfinningu sýna tundurskeytið fyrir breska flotanum. Tundurskeyti hans gat siglt 200 metra neðansjávar á 6.5 hnúta hraða. Árið 1877 var HMS Lightning, fyrsti tundurskeytabátur breska flotans tekinn í notkun. Búið var að fullkomna Whitehead tundurskeytið þannig að það gat nú siglt 600 metra neðansjávar á 18 hnúta hraða. Árið 1880 voru 30 tundurskeytabátar komnir í notkun í evrópskum flotum og 30 til viðbótar í smíðum. Flotum heimsins var nú ljóst að lítil og ódýr skip eins og tundurskeytabátar gátu með tundurskeytum, sökkt stóru beitiskipunum og orrustuskipunum sem höfðu fram að þessu verið ráðandi í sjóhernaði. Til að svara þessari ógn var nauðsynlegt að smíða nýja tegund af herskipum sem væru jafn hraðskreið og tundurskeytabátarnir en betur vopnum búin og brynvarðari. Þessi nýju skip gætu þá fylgt beitiskipum og orrustuskipum og varið þau fyrir árásum tundurskeytabáta. Þessi nýju herskip voru kölluð tundurspillar.

Fyrsti nothæfi tundurspillir breska flotans HMS Havock

Fyrsta tilraun breska flotans til að smíða tundurspilli var HMS Rattlesnake. Hann var kláraður 1887 en kom illa út úr sjóprófum, þótti of hægfara og titringurinn frá vélinni slíkur að allt skipið skalf og hristist. Árið 1892 var Alfred Yarrow var því fenginn til að hanna nýtt skip sem gæti tekist á við tundurskeytabáta. Hönnun hans þurfti að uppfylla tvenn skilyrði, skipið þyrfti að geta ná 27 hnúta hraða og geta borið fallbyssur sem gætu grandað tundurskeytabátum á löngu færi. Nýja skipið HMS Havock var tilbúið 1893. Það náði auðveldlega 26 hnúta hraða, var afar meðfærilegt og búið einni 76mm fallbyssu, þremur 47mm fallbyssum og gat borið þrjú tundurskeyti til að granda stærri skipum. Aðstaða áhafnarinnar var hins vegar slæm. Hitinn frá vélinni og skortur á loftræstingu var slíkur að raki myndaðist allsstaðar neðanþilja og safnaðist í polla. Engar káetur voru fyrir áhöfnina og hún þurfti að sofa í stólum í messanum. Sjóliðar á tundurspillum fengu til að byrja með auka kaup vegna lélegs aðbúnaðar. Sú staðreynd að tundurspillar gátu borið tundurskeyti gerði tundurskeytabátana að lokum úrelta og flotar heimsins einbeittu sér að því að fjölga tundurspillum frekar en tundurskeytabátum.

Í Fyrri heimstyrjöldinni var tundurspillirinn mest notaða skip bandamanna. Tundurspillar voru notaðir til að fylgjast með höfnum þýska flotans og koma í veg fyrir að þýsk skip kæmust inn á Ermasund. Bandamenn héldu algjörum yfirráðum á Ermasundi allt stríðið að miklu leyti vegna þess að tundurspillar þeirra í Dover og Dunquerke sigldu reglulega eftirlitsferðir og gátu brugðist skjótt við ef þýsk skip sáust. Ein frægasta tundurspilla orrustan í Fyrri heimsstyrjöld átti sér stað aðfaranótt 21. apríl 1917 þegar bresku tundurspillarnir HMS Swift og HMS Broke komu auga á sex þýska tundurskeytabáta sem voru að reyna að komast inn á Ermasund til að ráðast á skipalestir Bandamanna. Eftir harðan bardaga á stuttu færi tókst bresku tundurspillunum að sökkva tveimur þýskum tundurskeytabátum og neyða hina til að flýja. Mikilvægasta hlutverk tundurspilla í Fyrri heimsstyrjöldinni var hins vegar gagnkafbátahernaður. Í byrjun stríðsins gátu tundurspillar aðeins sökkt kafbátum ef þeir komu auga á yfirborðinu eins og gerðist í nóvember 1914 þegar HMS Garry sökkti þýska kafbátnum U-18 með því að sigla á hann. Seinni hluta árs 1916 voru breskir tundurspillar vopnaðir með djúpsprengjum, tunnulaga spengjum sem stilltar voru til að springa á ákveðnu dýpi og síðan kastað í sjóinn. Í desember 1916 sönnuðu þessi nýju vopn gildi sitt þegar breskum tundurspillum tókst að sökkva tveimur þýskum kafbátum með djúpsprengjum. Árið 1917 var byrjað að setja sónartæki í tundurspilla sem gerði þeim kleift að staðsetja kafbáta neðansjávar. Tundurspillar fengu nú það hlutverk að fylgja skipalestum yfir Atlantshafið og vernda þær fyrir árásum kafbáta. Þeir reyndust vel í þessu hlutverki og 1917 sökktu þeir 50 þýskum kafbátum og 1918 sökktu þeir 80 sem reyndist reiðarslag fyrir þýska kafbátaflotann.

Breski tundurspillirinn HMS Eskimo við akkeri Í Hvalfirði 1941

Við upphaf Seinni heimstyrjaldarinnar höfðu tundurspillar þróast mikið. Þeir voru nú mun stærri en áður og með fjölbreyttan vopnabúnað. Til dæmis var þýski tundurspillirinn Erich Giese sem var fyrsti þýski tundurspillirinn til að sökkva óvinaskipi í Seinni heimstyrjöldinni vopnaður fimm 127mm fallbyssum, fjórum 37mm loftvarnabyssum, sex 20mm loftvarnabyssum, átta tundurskeytarörum og gat borið allt að 64 djúpsprengjur eða 60 tundurdufl. Tundurspillar voru vinnuhestar allra flota í stríðinu og aldrei nóg til af þeim. Í lok árs 1940 hafði breski flotinn til dæmis einungis 74 tundurspilla í nothæfu ástandi. Bandaríkjamenn samþykktu því að láta Breta hafa 50 eldri bandaríska tundurspilla gegn því að fá afnot af breskum flotastöðvum á Karíbahafi og Atlantshafi. Í Seinni heimsstyrjöldinni voru tundurspillar áfram notaður til að fylgja skipalestum og vernda þær fyrir árásum kafbáta. En þeir fengu einnig það nýja hlutverk að vernda stærri skip eins og orrustuskip og flugmóðurskip fyrir flugvélum óvinarins. Loftvarnabyssum var því fjölgað á tundurspillum eftir sem á leið á stríðið og þeir útbúnir með radarbúnaði sem gerði þeim kleift að koma auga á flugvélar og óvinaskip handan sjóndeildarhringsins. Sérstaklega reyndi á þetta hlutverk í sjóhernaðinum á Kyrrahafi þar sem bæði Japanir og Bandaríkjamenn notuðu steypiflugvélar og tundurskeytaflugvélar óspart gegn skipum hvors annars. Undir lok stríðsins fóru Japanir einnig að fljúga Kamikaze flugvélum beint á skip bandamanna. Í orrustunni við Okinawa í apríl 1945 náðu Japanir til dæmis að sökkva tveimur bandarískum tundurspillum og skemma sjö aðra með Kamikaze árásum á einum degi. Í heildina misstu bandamenn 324 tundurspilla í stríðinu en Möndulveldin 293.

Eftir Seinni heimsstyrjöldina héldu margir að dagar tundurspillanna væru taldir. Minni freigátur höfðu tekið við hlutverki þeirra í gagnkafbátahernaði og margir sáu því engan tilgang í að smíða stærri og dýrari skip eins og tundurspilla. Það voru Svíar sem fyrst áttuðu sig á tækifærunum sem tækniþróun í vopnabúnaði veitti tundurspillunum. Árið 1957 settu þeir gagnskipaeldflaugar af gerðinni Saab Rb 08 á tundurspillana Halland og Småland. Þessar eldflaugar höfðu 70km drægi og 250kg sprengjuodd en skotpallurinn og stjórnbúnaður eldflauganna var of fyrirferðarmikill til að komast fyrir um borð í freigátu. Tundurspillar höfðu nú meiri skotkraft og gátu barist á lengra færi en orrustuskip Seinni heimsstyrjaldar höfðu gert. Tundurspillar urðu nú mikilvægustu eldflaugaskip flestra flota og það kerfi tekið upp að eldflaugaskip sem voru 3.000-9.000 tonn voru kölluð tundurspillar en stærri eldflaugaskip kölluð beitiskip. Þó geta mörkin milli stórra tundurspilla og lítilla beitiskipa verið óljós í nútíma herskipum. Tundurspillar hafa smám saman stækkað frá 1950 eftir því sem eldflaugabúnaður og rafeindatækin sem fylgja þeim hafa orðið plássfrekari. Einnig hefur þyrlupöllum verið bætt við tundurspillana og þyrlur þeirra notaðar við gagnkafbátahernað. Dæmi um nýjan tundurspilli er USS Jack H. Lucas sem bandaríski flotinn tók í notkun 2023. Hann er 8373 tonn og hámarkshraði hans 30 sjómílur. Áhöfnin telur 370 manns. Hann er vopnaður með einni 127mm fallbyssu, tveimur 20mm vélfallbyssum, sex tundurskeytarörum og átta Harpoon gagnskipaeldflaugum. Auk þess hefur hann tvo eldflaugaskotpalla sem samtals rúma 90 eldflaugar. Eldflaugaskotpallarnir eru hlaðnir með blöndu af loftvarnareldflaugum, gagnkafbátaeldflaugum og langdrægum flugskeytum.