Kirkjulén
Kirkjulén, lénskirkja eða beneficium er kirkjustaður sem biskup hafði forræði yfir og veitti presti að léni. Prestar sem fengu kirkjulén, sátu á þeim eins og þau væru þeirra eign og nutu allra tekna og hlunninda. Þeir höfðu bæði forræði heimalands, auk annarra jarða og ítaka sem fylgdu. Mörg kirkjulén voru stórauðug og höfðu prestar sem sátu þau miklar tekjur af landskuldum og ítökum. Urðu prestarnir því oft auðugir og valdamiklir, en voru hins vegar háðir biskupi, sem hafði veitingarvaldið, og gat svipt þá kirkjuléninu. Ákveðnar reglur giltu um rekstur kirkjuléna, menn urðu að skila þeim í ekki lakara ástandi en þeir tóku við þeim. Einnig skyldi dánarbú presta greiða kirkjunni tíunda hluta þess er þeir höfð aflað meðan þeir sátu kirkjulénin.
Á Íslandi
[breyta | breyta frumkóða]Fyrstu kirkjulénin á Íslandi eru frá lokum 12. aldar, frá tímum staðamála fyrri, en þeim fjölgaði mjög eftir sættargerðina í Ögvaldsnesi 1297, eftir staðamál síðari. Eftir það unnu biskupar stöðugt að því að fjölga kirkjulénum. Erkibiskupslén er kirkjustaður sem erkibiskup í Niðarósi tók undir sitt veitingarvald að loknum staðamálum síðari. Um var að ræða nokkra auðugustu kirkjustaði Íslands. Oftast munu biskupar á Íslandi hafa verið með í ráðum um veitingu þessara staða. Helstu erkibiskupslén voru Breiðabólstaður í Fljótshlíð, Oddi á Rangárvöllum, Hítardalur, Breiðabólstaður í Vesturhópi og Grenjaðarstaður í Aðaldal.
Magnús Stefánsson sagnfræðingur segir í bókinni Staðir og staðamál frá 2000 að þetta fyrirkomulag mun hafa verið við lýði frá því um 1300 fram undir siðaskipti, um 1540,[1]: 2012 en Erika Ruth Sigurdson segir í doktorsritgerð sinni að engar heimildir séu um slík völd erkibiskups frá 14. öld, þótt það kunni hugsanlega að hafa gilt á 15. öld.[2]
Á 16. öld (eftir siðaskiptin) fór kirkjulén eða beneficium að merkja fast prestsetur, og hélst sú merking orðanna fram á 20. öld. Veitingarvaldið var þá að nokkru leyti í höndum veraldlegra valdsmanna konungs, enda hafði konungur við siðaskiptin, sölsað undir sig flestar eigur kirkjunnar á Íslandi.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Magnús Stefánsson (2000). Staðir og staðamál: studier i islandske egenkirkelige og beneficialrettslige forhold i middelalderen, 1. Universitetet i Bergen, Historisk institutt.
- ↑ Sigurdson, Erika (2016). The Church in fourteenth-century Iceland: the formation of an elite clerical identity. 72. bindi. Brill.
Heimildir
[breyta | breyta frumkóða]- Einar Laxness: Íslandssaga, i-r.