Fara í innihald

Clara Zetkin

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Clara Zetkin

Clara Zetkin (f. 5. júlí 1857, d. 20. júní 1933) var þýskur stjórnmálamaður og baráttukona fyrir kvenréttindum. Zetkin er einna þekktust fyrir að stuðla að stofnun alþjóðlegs baráttudags kvenna, sem er haldinn hátíðlegur 8. mars ár hvert. Zetkin var einnig einn af leiðtogum kommúnistaflokks Þýskalands ásamt Rósu Luxemburg og Karli Liebknecht.

Persónulegt líf

[breyta | breyta frumkóða]

Clara Josefine Eissner Zetkin fæddist í bænum Wiederau í Saxlandi. Weiderau er lítill bær við rætur Eirarfjalla (Erzgebrige) um 16 km. norðvestur af borginni Chemnitz. Faðir hennar hét Gottfried Eissner, kennari og organisti, móðir hennar hét Josephine Vitale. Hún var vel menntuð húsmóðir sem kom úr millistéttarfjölskyldu frá Leipzig og átti rætur að rekja til Frakklands.[1][2]

Zetkin var elst þriggja systkina og orkumikið barn. Þrátt fyrir það gekk henni vel að læra og þegar hún var 15 ára gömul, árið 1872, fluttist hún ásamt fjölskyldu sinni til Leipzig. Þar fékk hún tækifæri sem ekki margar stúlkur fengu á þessum tíma en það var að mennta sig. Hún lagði stund á nám við tungumálakennslu. Þar kynntist hún pólitískum flóttamönnum frá Rússlandi og hóf að sækja fundi hjá Þýska sósíaldemókrataflokknum (SPD) með þeim. Einn þessara Rússa var Ossip Zetkin. Clara og Ossip tóku saman og eignuðust 2 börn, þá Maxim og Kostja. Árið 1978 lagði Otto van Bismarck bann á sósíalisma til að stemma stigu við undiröldu sem var að myndast í þýsku samfélagi. Lagt var bann við öllum sósíalískum fundum og prenti. Í kjölfarið var Ossip vísað úr landi vegna þátttöku sinnar á sósíalískri samkomu. Clara fór með honum og um skeið voru þau í Zürich þar sem Clara starfaði hjá blaðinu „ Sosialdemokrat” sem var aðal málgagn þýska sósíaldemókrataflokksins. Á þessum tíma var blaðið prentað í Zürich og dreift ólöglega um Þýskaland.[2][3][4][5]

Fjölskyldan flutti síðar til Parísar. Þar bjó fjölskyldan við þröngan kost. Ekki bætti það úr skák að Ossip var mikið veikur svo það féll að miklu leyti á herðar Clöru að sjá fyrir fjölskyldunni. Það gerði hún með kennslu, þýðingum og því að skrifa blaðagreinar. Clara og Ossip giftust aldrei sem var óvenjulegt á þessum tíma. Aðal ástæða þess var svo að synir þeirra myndu ekki missa saxneskan ríkisborgararétt sinn.[2][3][4]

Snemma árs 1889 lést Ossip, 36 ára að aldri, eftir að hafa verið veikur um þó nokkurt skeið. Fljótlega eftir andlát Ossip flutti Clara aftur til Þýskalands ásamt sonum sínum. Fyrst um sinn fluttist hún til Stuttgart þar sem hún vann við bókaútgáfu. Árið 1892 tók hún að sér að vera ritstjóri sósíaldemókratíska kvennablaðsins Die Geicheit. Það var um þetta leyti sem hún kynntist seinni manninum sínum, Georg Friedrich Zundel, sem var 18 árum yngri en hún. Þau giftust árið 1899.[2][3][4]

Pólitísk starfsemi

[breyta | breyta frumkóða]
Clara Zetkin, Zurich 1897

Sósíaldemókrataflokkurinn (SPD)

[breyta | breyta frumkóða]

Stjórnmálaferill Zetkin hófst að fullu eftir að hún kynntist fyrri manninum sínum, Ossip Zetkin. Eftir að hafa sótt sósíalíska fundi í nokkra mánuði aðhylltist hún hreyfingunni til fulls.[6] Gekk hún til liðs við sósíaldemókrataflokkinn í Þýskalandi (SPD) fljótlega eftir stofnun hans árið 1875. SPD varð til eftir sameiningu tveggja fyrrum flokka, Sósíaldemókratísks verkamannaflokks Þýskalands (SDAP) og Alþýðusambands þýskra verkamanna (ADAV).[7] Á sínum fyrstu árum sem sósíalisti var Zetkin mikill talsmaður marxískra nálgunar á spurninguna um frelsun kvenna. Að hennar mati lá uppruni kúgunar og eymd kvenna í kapítalismanum og að möguleikinn á frelsun kvenna lægi í sjálfsfrelsun verkalýðsins.[6]

Er Zetkin dvaldi í París á 9. áratug 19. aldar skrifaði hún greinar um baráttu fyrir réttindum kvenna fyrir sósíalísk blöð. Greinar hennar höfðu víðtæk áhrif þar sem henni bauðst að ávarpa stofnþing annars alþjóðasambandsins um málefni kvenna árið 1889. Þáði hún boðið og varð brátt helsti talsmaður annars alþjóðasambandsins um málefni kvenna. Rúmum áratug síðar sneri Zetkin aftur til Þýskalands þar sem hún starfaði við ritstörf.[8][6]

Á árunum frá 1890 og fram að fyrri heimstyrjöldinni lagði Zetkin mikla áherslu á uppbyggingu þýsku sósíalísku kvennahreyfingarinnar með góðum árangri. Áætlað er að sósíalíska kvennahreyfingin hafi náð yfir 75,000 konum árið 1907 sem meðal annars má rekja til útbreiðslu tímarits Zetkin, Die Gleichheit. Þúsundir kvenna voru meðlimir í verkalýðsfélögum, menntamálanefndum og í SPD eftir að lögin gegn kvenfélögum voru felld úr gildi árið 1908. Árið 1914 voru 174,474 konur meðlimir í SPD.[8]

Á móti stríði og stofnun Spartakus bandalagsins

[breyta | breyta frumkóða]
Clara Zetkin (vinstri) og Rósa Luxemburg (hægri) á leið sinni á SPD þing. Magdeburg, 1910

Er fyrri heimstyrjöldin braust út var Zetkin jaðarsett innan SPD. Það var mikið áfall fyrir alþjóðasinnaða Zetkin að þingflokkur SPD studdi stríðsátök Þjóðverja. Hún sameinaði því krafta sína með Rósu Luxemburg, Ernest Meyer, Franz Mehring, Wilhelm Pieck, Julian Marchlewski, Hermann Duncker og Hugo Eberlein til að berjast gegn stríðinu. Ákveðið var að stofna ekki nýjan flokk heldur að halda áfram að starfa innan SPD. Í september 1914 var Zetkin byrjuð að gegna mikilvægu hluti í andstríðshreyfingunni (e. anti-war movement). Zetkin, Luxemburg, Liebknecht og Mehring undirrituðu bréf þar sem stríðið var fordæmt og birtist það í sósíalískum dagblöðum. Með tímanum varð Zetkin meira svekktari yfir vaxandi þjóðernishyggju SPD. Yfirgaf Zetkin SPD og sneri sér annað.[8]

Zetkin tók þátt í stofnun Spartakus bandalagsins árið 1914 ásamt Rósu Luxemburg, Karl Liebknecht og öðrum meðlimum SPD sem einnig voru óánægðir með stuðning flokksins við stríðið.[9]

Zetkin hélt áfram að mótmæla þátttöku Þýskalands í stríðinu sem varð til þess að hún var handtekin 19. febrúar 1915. Þar sem Zetkin var pólitískur fangi var henni leyft að hafa afnot af bókum og ritföngum og tókst henni með hjálp Mathilde Jacob að smygla út greinum og bæklingum sem hún hafði skrifað í fangelsinu til Franz Mehring. Hann birti brot af þessu efni í apríl 1915 í nýja tímaritinu, Die Internationale. Fjórum mánuðum seinna var henni sleppt úr fangelsi vegna heilsu sinnar.[10][11]

Þýski kommúnistaflokkurinn (KPD)

[breyta | breyta frumkóða]

Í apríl 1917 yfirgaf Zetkin Spartakus bandalagið og stofnaði óháða sósíaldemókrataflokkinn(USPD) ásamt öðrum vinstrisinnuðum meðlimum SPD. Zetkin var til liðs við USPD í rúmlega tvö ár en síðla árs 1919 gekk hún aftur til liðs við Spartakus bandalagið sem hafði breytt nafni sínu í janúar 1919 og hét núna Þýski kommúnistaflokkurinn(KPD). Zetkin var í miðstjórn KPD, var meðlimur á þingi og var einn af leiðtogum flokksins ásamt Luxemburg og Liebknecht.[10]  

Árið 1932 var Zetkin endurkjörin á þing og var þá elsti þingmaðurinn, 75 ára að aldri. Vegna þess fór hún með opnunarræðu fyrsta þingfund þingsins. Í ræðu sinni fordæmdi hún stefnu Adolf Hitlers og nasistaflokksins.[10]

Hugmyndafræði og kvennahreyfingin

[breyta | breyta frumkóða]

Kvennahreyfingin í Þýskalandi undir lok 19. aldar og á fyrri hluta 20. aldar var langt frá því að vera einsleit. Hún skiptist einkum í borgaralega femínista, sem lögðu áherslu á lagalegt jafnrétti og aðgang að menntun, og sósíalískar konur, sem töldu að kúgun kvenna væri órjúfanlega tengd kapítalísku efnahagskerfi. Zetkin var ein helsta talskona þeirrar síðarnefndu og mótaði bæði hugmyndafræði og skipulag alþjóðlegrar verkakvenna hreyfingar.

Þrátt fyrir vaxandi þátttöku kvenna í menntun og vinnu á Weimar-tímabilinu var árangurinn takmarkaður: háskólar og vinnumarkaður héldu í hefðbundna útilokun og mismunun gerði menntun og störf erfiðari fyrir konur. Margar konur sinntu áfram fjölskyldustörfum eða lausráðnum kvennavinnum sem sjaldan birtist í opinberum tölum. Samtímis jókst fjöldi kvenna í sérfræðistörfum og háskólanámi sem skapaði togstreitu milli hefðbundinna hugmynda um móður- og eiginkonuhlutverk og nýrra kvenhlutverka. Myndin af ,,hinni nýju konu” í fjölmiðlum stóð oft í ósamræmi við raunverulegt líf flestra kvenna.[12]

Zetkin hafnaði þeirri nálgun borgarlegs femínisma, að jafnrétti gæti fyrst og fremst náðst með lagabreytingum innan ríkjandi samfélagsskipan. Hún byggði stefnu sína á sögulegum efnishyggjugrunni marxismans og hélt því fram að félagsleg og efnahagsleg staða kvenna væri afleiðing kapítalískra framleiðsluhátta. Hún studdist einkum við skrif Augusts Bebels og Friedrich Engels, sem héldu því fram að nútímafjölskyldan væri reist á efnahagslegri undirskipun kvenna og að raunverulegt frelsi þeirri krefðist þátttöku í atvinnulífi og grundvallarbreytinga á efnahagslegu hlutverki heimilisins.[11]

Í samræmi við þessa sýn beindist starf Zetkin ekki aðeins að fræðilegri gagnrýni heldur einnig að skipulagi verkakvenna á alþjóðavísu. Fyrsta fjöldahreyfing verkalýðskvenna var Alþjóðlega sósíalistakvennahreyfingin, sem var leidd af kvennadeild þýska sósíaldemókrataflokksins (SPD) og tímaritinu Die Gleichheit, ritstýrðu af Zetkin.[13]

Die Gleichheit

[breyta | breyta frumkóða]
Forsíða tímaritsins Die Gleichheit frá 8. júní 1917, sem Zetkin ritstýrði

Í fyrstu var fyrrnefnda blaðið kallað Die Arbeiterin (e.vinnukonan) og var undir ritstjórn Emmu Ihrer en eftir takmarkaðan árangur undir stjórn Ihrer tók Zetkin við og breytti nafninu í Die Gleichheit (e. Jafnréttið). Hún lét af sér ritstjórnar störfum á tímaritinu árið 1917 einkum vegna árekstra sem komu úr heimsstyrjöldinni og deilum innan sósíaldemókrataflokksins (SPD).  

Á útgáfutíma sínum var blaðið mikilvægt tengslanet fyrir sósíalískar konur, þar sem þær gátu skipt skoðunum og fylgst með baráttumálum víða um heim. Tímaritið vakti athygli á þeim þáttum hreyfingarinnar sem þörfnuðust aukinnar athygli og gerði þeim kleift að koma fram röddum verkakvenna sem annars hefðu lítt heyrst. Það veitti lesendum tækifæri til að móta eigin hugsun í rými án afskiptasemi karla og ýtti undir skipulagningu og aðgerða meðal kvenna í verkalýðshreyfingunni.[14]

8. mars

[breyta | breyta frumkóða]

Á Kaupmannahafnar Þinginu lagði Luise Zietz til, og Zetkin studdi, að árlegur Alþjóðlegur baráttudagur kvenna (Frauentag) yrði haldinn til að berjast fyrir kosningarétti kvenna innan sósíalísks ramma. Ákvörðunin kallaði einnig eftir lagasetningu til verndar vinnandi kenna, félagslegri aðstoð fyrir mæður og börn, leikskólum, fríum skólamáltíðum og alþjóðlegri samstöðu. Fyrsti dagurinn var haldinn 19. mars 1911 af yfir milljón kvenna. 8. mars varð staðfest dagsetning árið 1914. Í Rússlandi var 8. mars árið 1917 miðpunktur mótmælanna sem urðu að febrúarbyltingunni, þar sem verkakvendur leiddu til byltingar.[15]

Í júní 1921 var haldið annað Alþjóðlegt þing kommúnista kvenna í Moskvu undir formennsku Zetkin. Þar var ákveðið að frá því ári skyldi Alþjóðlegi baráttudagur kvenna haldinn þann 8. mars um allan heim. Síðan þá hefur 8. mars verið haldinn sem Alþjóðlegi baráttudagur kvenna í mörgum löndum sem árleg áminning um byltingar mátt verkakvenna.[16]

Síðari ár og arfleið

[breyta | breyta frumkóða]

Síðari ár og andlát

[breyta | breyta frumkóða]
Clara Zetkin-Orðan var veitt í Austur-Þýskalandi.

Bruni Reichstag gaf nasistaflokknum tækifæri til þess að banna Þýska-Kommúnistaflokkinn (KPD) alfarið. Zetkin fór í útlegð til Sovétríkjanna og varði sínum síðari árum í Archangelskoye í nálægð við Moskvu. Hún barðist við alvarleg veikindi og fékk umönun frá syni sínum, Maxim Zetkin, og tengdadóttur sinni. Þrátt fyrir veikindin sín hélt hún skrifum sínum áfram.[17]

Clara Zetkin lést 20. júní 1933 eftir veikindi. Útför hennar fór fram við Kreml í Moskvu þar sem að meira en 600.000 manns voru viðstödd útför hennar. Margt fremsta fólk Kommúnistaflokks Sovétríkjanna var viðstatt útförinni, þar á meðal Jósef Stalín og Nadezhda Krupskaya, ekkja Leníns. Í útförinni báru Stalín og Vyacheslav Molotov duftker hennar þrátt fyrir að Kommúnistaflokkurinn hafi útilokað hana frá stjórnmálum vegna óánægju hennar með stefnu Stalíns.[17][18]

Arfleið

[breyta | breyta frumkóða]

Arfleið Zetkin hafði að mestu gleymst skömmu fyrir útlegð hennar. Ímynd hennar varð mjög neikvæð á seinni hluta 20. aldar. Stalín og Vilhjálmur II Þýskalandskeisari töluðu um hana sem “hættulega norn”. Þær stefnur og straumar sem að einkenndu aðra bylgju feminísmans voru andstæðar þeirri hugmyndafræði sem Zetkin hafði tileinkað sér. Arfleið hennar varð því enn umdeildari á þeim tíma. Zetkin taldi að konur og karlar þyrftu að berjast saman sem eitt á móti kapítalískum öflum. Arfleið hennar er því oft tengd við hnignun Marxíska-hugsana í sósíalískum hugsjónum.[19]  

Zetkin naut þó mikillar virðingar innan Austur-Þýskalands. Um tíma prýddi Zetkin 10 marka-seðil Austur-Þýskalands. Einnig voru garðar í Leipzig nefndir eftir henni en árið 2011 var nafn hennar fjarlægt. Árið 1994 barðist Helmut Kohl, Kanslari Þýskalands, fyrir því að gata yrði ekki nefnd eftir henni í Berlín. Kohl sagði að hún hafði átt þátt í eyðileggingu Weimar-lýðveldisins.[19]

Tilvísanir

[breyta | breyta frumkóða]
  1. ↑ Haan, Francisca de (23 janúar 2023). The Palgrave Handbook of Communist Women Activists around the World (enska). Springer Nature. ISBN 978-3-031-13127-1.
  2. 1 2 3 4 Honeycutt, Karen (1985). Clara Zetkin: A Left-wing Socialist and Feminist in Wilhelmian Germany. New York: Columbia University.
  3. 1 2 3 „Nýja konan - 4. tölublað (01.08.1933) - Tímarit.is“. timarit.is. Sótt 29 janúar 2026.
  4. 1 2 3 „Réttur - 1. Hefti - Megintexti (01.01.1975) - Tímarit.is“. timarit.is. Sótt 29 janúar 2026.
  5. ↑ „Rauði fáninn - 4. Tölublað (01.06.1932) - Tímarit.is“. timarit.is. Sótt 29 janúar 2026.
  6. 1 2 3 „Clara Zetkin, socialism and women's liberation“. SocialistWorker.org (enska). Sótt 30 janúar 2026.
  7. ↑ „Clara Zetkin“. Spartacus Educational (enska). Sótt 30 janúar 2026.
  8. 1 2 3 „Clara Zetkin - Revolutionary Fighter for Women's Liberation“. Freedom Socialist Party (bandarísk enska). Sótt 30 janúar 2026.
  9. ↑ „Spartacus League“. Spartacus Educational (enska). Sótt 30 janúar 2026.
  10. 1 2 3 „Clara Zetkin“. Spartacus Educational (enska). Sótt 30 janúar 2026.
  11. 1 2 „Zetkin, Clara / 1.0 / encyclopedic“. 1914-1918-Online (WW1) Encyclopedia (bandarísk enska). Sótt 30 janúar 2026.
  12. ↑ Peukert, Detlev J.K. (1992). The Weimar Republic, The Crisis of Classical Modernity. New York : Hill and Wang. bls. 98-100. ISBN 9781429959216.
  13. ↑ Foner, Philip S (1984). Clara Zetkin, Selected Writings (PDF). New York : International Publishers. bls. 278. ISBN 9781608464524.
  14. ↑ „Die Gleichheit (Equality) (1892-1923) | Towards Emancipation?“. hist259.web.unc.edu. Sótt 30 janúar 2026.
  15. ↑ Foner, Philip S (1984). Clara Zetkin, Selected Writings (PDF). New York : International Publishers. bls. 293. ISBN 9781608464524.
  16. ↑ Foner, Philip S (1984). Clara Zetkin, selected writings (PDF). New York : International Publishers. bls. 296. ISBN 9781608464524.
  17. 1 2 „Frauen, Frauenpersönlichkeiten“. research.uni-leipzig.de. Sótt 30 janúar 2026.
  18. ↑ „Zetkin, Clara | Bundesstiftung zur Aufarbeitung der SED-Diktatur“. www.bundesstiftung-aufarbeitung.de (þýska). Sótt 30 janúar 2026.
  19. 1 2 By. „Clara Zetkin Was a Marxist Champion of the Struggle Against Women's Oppression“. jacobin.com (bandarísk enska). Sótt 30 janúar 2026.
Sótt frá „https://is.wikipedia.org/w/index.php?title=Clara_Zetkin&oldid=1957123“