Þágufallssýki

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search

Þágufallssýki eða þágufallshneigð (eða méranir sem hlýst af því að nota persónufornafnið mér í stað mig) nefnist sú tilhneiging í íslensku að hafa orð í þágufalli sem ætti samkvæmt eldri íslenskri beygingarhefðum að vera í öðru falli. Þetta er dæmi um málbreytingu.

Uppruni[breyta | breyta frumkóða]

Orðið þágufallssýki kemur fyrst fyrir í grein eftir Helga Pjeturss í Vísi 1929: „Hvergi hefi eg séð minst á ískyggilega málspillingu, sem er þó orðin svo mögnuð að hún gerir vart við sig hjá vel ritfærum mönnum. Málspillingu þessa mætti kalla þágufallssýki (dativitis), því að hún lýsir sér þannig, að menn nota mjög þágufall orða þar sem á að vera þolfall.“[1] Nútíma málfræðingar kjósa þó fremur að nota orðið þágufallshneigð, þar sem það er ekki eins gildishlaðið og þágufallssýki.

Finna má dæmi um þágufallshneigð í Grágás og fleiri fornum ritum en hún fer þó ekki að vera áberandi fyrr en um miðja 19. öld. Í rannsókn á málnotkun Vestur-Íslendinga 1972-1973 kom í ljós að þágufallshneigð þeirra var síst minni en hjá öðrum Íslendingum.[2] Bendir það eindregið til þess að mábreytingin sé gömul og upprunnin úti á landi en menn greinir á um í hvaða landshluta hún hafi byrjað, eins og sjá má í grein Guðmundar G. Hagalín í Vísi 1944:

„Um hina hvimleiðu „þágufallssýki“ er það að segja, að hún mun ekki vera sér-vestfirzkt fyrirbæri. Þegar ég var að alast upp notuðu Vestfirðingar ekki þágufall ranglega svo að ég muni, nema í tveim samböndum. Þeir sögðu: „Ég þori því ekki,“ og „ég vil taka því fram.“ Þágufallssýkinni kynntist ég fyrst á Suðurlandi, en nú er hún víst orðin eins og landafjandi um allar byggðir og þorpagrundir, og mér dreymir og henni langar jafnt í dagblöðunum eins og á götum Reykjavíkur, Ísafjarðar og Siglufjarðar.“[3]

Útbreiðsla þágufallshneigðar á Íslandi[breyta | breyta frumkóða]

Þágufallshneigð er útbreidd meðal Íslendinga og hafa nær öll 11 ára börn á Íslandi einhverja þágufallshneigð, eða um 90%. Hún er samt fátíðari á höfuðborgarsvæðinu en á landsbyggðinni, en algengust mældist hún á Austfjörðum samkvæmt könnun sem gerð var haustið 2001. Í þeirri könnun var úrtakshópurinn um 900 ellefu ára börn um land allt. Þetta var aukning samanborið við fyrri áratugi.[4] Könnunin leiddi í ljós fylgni á milli þágufallshneigðar og menntunar móður. Aðeins 14,9% ellefu ára barna sögðu „ég hlakka til“, en alls notuðu um 41,4% barnanna þolfall með sögninni og sögðu „mig hlakkar til“. Nokkru fleiri, eða um 43,2%, notuðu þágufall og sögðu „mér hlakkar til“.[4][5]

Algeng dæmi um þágufallshneigð[breyta | breyta frumkóða]

  • „Mér hlakkar til morgundagsins“ þegar samkvæmt eldri málhefð hefði maður sagt „Ég hlakka til morgundagsins“.
  • „Mér langar til Japans“ þegar samkvæmt eldri málhefð hefði maður sagt „Mig langar til Japans“.
  • „Mér vantar kjól“ þegar samkvæmt eldri málhefð hefði maður sagt „Mig vantar kjól“.
  • „Mér kvíðir fyrir prófinu“ þegar samkvæmt eldri málhefð hefði maður sagt „Ég kvíði fyrir prófinu“.

Tengt efni[breyta | breyta frumkóða]

Tilvísanir[breyta | breyta frumkóða]

  1. http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1133235 Málsýking; grein í Vísi 6. mars 1929
  2. http://wayback.vefsafn.is/wayback/20100401143603/www3.hi.is/page/arnastofnun_thjod_umsogurnar%7Ctitill=Um sögurnar. Á vef Árnastofnunar
  3. http://timarit.is/view_page_init.jsp?pageId=1069496%7Ctitill=Um málvöndun. Alþýðublaðið, 23. janúar 1944
  4. 4,0 4,1 Jóhannes Gísli Jónsson og Þórhallur Eyþórsson. „Breytingar í frumlagsfalli í íslensku.“ Íslenskt mál og almenn málfræði, 2003.
  5. http://www.mbl.is/mm/frettir/innlent/frett.html?nid=1084607 Yfir 90% ellefu ára barna með þágufallssýki

Tenglar[breyta | breyta frumkóða]

  • Vísindavefurinn:Hvernig er málfræðilega réttast að hlakka til?
  • Yfir 90% ellefu ára barna með þágufallssýki; af Mbl.is 2004
  • Þágufallssýki 11 ára barna hefur aukist; af Mbl.is 2001
  • Þágufallssýki; grein í Morgunblaðinu 1983
  • Málsýking; grein í Vísi 6. mars 1929.
  • „Um málvöndun. Alþýðublaðið, 23. janúar 1944“.
  • „Um sögurnar. Á vef Árnastofnunar, sótt 18. september 2010“.
  Þessi málfræðigrein sem tengist Íslandi er stubbur. Þú getur hjálpað til með því að bæta við greinina.