Ítölsk málfræði

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Jump to navigation Jump to search

Ítölsk málfræði lýsir þeim reglum sem notaðar eru í ítalskri tungu. Ítölskum orðum má skipta í nokkra flokka: greina, nafnorð, lýsingarorð, fornöfn, sagnorð, atviksorð, forsetningar, samtengingar og upphrópanir.

Greinir[breyta | breyta frumkóða]

Ótiltekinn greinir[breyta | breyta frumkóða]

Ótiltekni greinirinn er -un í karlkyni eintölu og -una í kvenkyni eintölu. Formið uno í karlkyni er notað í orðum sem byrja á s fyrir framan samhljóða eða gn, ps, x og einnig z. Í kvenkyni styttist una í un' fyrir framan orð sem byrja á sérhljóða. Ólíkt mörgum tungumálum hefur ítalskan ótiltekinn greini í fleirtölu.

Tiltekinn greinir[breyta | breyta frumkóða]

Í forn-ítölsku eða latínu var hvorki að finna greini né þriðju persónu persónufornöfn og þróuðust þessi orð frá sömu ábendingarfornöfnunum og hljóma því svipað það er að segja það er -l í þeim flestum. Ákveðinn greinir er -il í karlkyni, og í kvenkyni -la. Fyrir framan orð sem byrja á sérhljóða er notað l' bæði í karl- og kvenkyni. Í karlkyni er lo notað fyrir framan orð sem byrja á s fyrir framan samhljóða eða á gn, ps, x og einnig z. Í fleirtölu er ákveðinn karlkyns greinir i', kvenkyns le. Í karlkyni er gli notað fyrir framan orð sem byrja á sérhljóði, á s ásamt samhljóði, á gn, ps, x og einnig z. Til að flækja hlutina aðeins meira má finna í ítölskunni orðflokk sem ekki finnst í ensku eða íslensku, það er að segja forsetngargreini

Forsetningargreinar[breyta | breyta frumkóða]

Forsetningargreinir er orð þar sem forsetning og greinir hafa ruglað saman reitum sínum og fallið saman til að mynda eitt orð. Forsetningargreinar í ítölsku eru þessir:

il l' lo la i gli le
a al all' allo alla ai agli alle
di del dell' dello della dei degli delle
da dal dall' dallo dalla dai dagli dalle
in nel nell' nello nella nei negli nelle
su sul sull' sullo sulla sui sugli sulle


Sagnorð[breyta | breyta frumkóða]

Sagnorð beygjast eftir persónum og tölum bæði í tíðum og háttum og beygjast reglulega í meginatriðum. Innan við 50 sagnorð hafa óreglulega nútíð og um 200 hafa aðeins óreglulega þátíð og lýsingarhátt þátíðar. Lýsingarháttur nútíðar er notaður í ítölsku eiginlega nákvæmlega eins og í ensku og þar með miklu meira en í íslensku á kostnað nafnháttarins. Í frönsku hinsvegar er lýsingarháttur nútíðar notaður álíka og í íslensku og aftur nafnháttur þá notaður meira. Lýsingarháttur nútíðar í ítölsku, fyrir einhverja gráglettni örlaganna, er ekki komin af sama hætti í latínu, öfugt við frönsku, heldur af svonemdum 'gerundio' í latínu sem var einskonar tilgangsháttur. Fyrir vikið eru endingar lýsingarháttar nútíðar eilítið ólíkar í ítölsku og frönsku það er hefur endinguna -ando í ítölsku en -ant eða -ent í frönsku og er enda-téið aldrei borið fram. Nútíðarlýsingarháttur latínu dó hreinlega út í ítölsku og gjerundíuinn kom í hans stað. Nútíðarlísingarháttsendingin í latínu var aftur -ens. Endingar lýsingarhátts þátíðar eru -so og -to. Framtíð er minduð án hjálparorða (mun) og hefur sérstakar beygingarendingar. Fleira sem séð frá sjónarhóli ensku mælandi fólks metti teljast óvenjulegt er 'tvöföld þátíð' eða tvær þátíðir, einföld þátíð og fjarlæg þátíð, og leggur sú fjalæga áherslu á að það sem um er rætt hafi ekki tengingu við nútíman. Fyrir vikið er venjulega þátíðinn nálægari en venjulega þátiðinn í ensku eða þýsku eða íslensku og útskírir venulega einhvað í nútíðinni.