Slavnesk tungumál

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Slavnesk tungumál
Málsvæði {{{málsvæði}}}
Ætt Indóevrópskt
 Baltóslavneskt
Frummál Frumslavneska
Undirflokkar Austurslavnesk tungumál
Suðurslavnesk tungumál
Vesturslavnesk tungumál
Tungumálakóðar
ISO 639-2 {{{iso2}}}
ISO 639-5 sla
Slavic europe.svg
     Lönd þar sem austurslavneskt mál er talað     Lönd þar sem vesturslavneskt mál er talað     Lönd þar sem suðurslavneskt mál er talað

Slavnesk tungumál eru hópur skyldra indóevrópskra mála sem töluð eru af Slövum, mest í Austur-Evrópu, á Balkanskaganum, í Mið-Evrópu og Norður-Asíu. Þau sem tala slavensk tungumál eru um 315 milljónir samtals.

Greinar[breyta]

Oftast er slavneskum tungumálum skipt í þrjár greinar á landafræðilegum og ættfræðilegum grunni:

Saga[breyta]

Baška-taflan sem fundin var á eyjunni Krk í Króatíu

Slavnesk tungumál eiga rætur sínar að rekja til frumslavnesku, sem á sinn uppruna í frumindóevrópsku, forfaðir allra indóevrópskra tungumála. Stigið milli frumindóevrópsku og frumslavnesku var frumbaltóslavneska, en á tímanum þegar hún var töluð þróuðust margir sameiginlegir eiginleikar hvað varðar hljóðfræði, beygingarfræði, orðaforða og orðaröð. Því eru baltnesk og slavnesk tungumál náskyldust allra indóevrópskra tungumálagreina. Talið er að frumslavneska hafi orðið aðgreind frá frumbaltóslavnesku á tímabilinu 1500–1000 f.Kr.

Víða voru rétttrúaðir Slavar neyddir til að tala fornkirkjuslavnesku í stað móðurmáls síns. Mörg slavnesk tungumál hafa því tekið orð úr fornkirkjuslavnesku, í miklum mæli orð sem lýsa óhlutbundum hugtökum. Í kaþólskum löndum var ástandið nokkuð öðruvísi en þar voru mörg orð tekin úr latínu. Pólska endurreisnarskáldið Jan Kochanowski skrifaði á móðurmáli sínu, ásamt króatískum barokkhöfundum sem voru virkir á 16. öld. Fyrir þennan tíma hafði pólskan tekið mörg orð úr latínu á svipaðan hátt og rússneskan myndi gera nokkru seinna.

Þó að fornkirkjuslavneska hindraði notkun á móðurmálum kom hún líka í veg fyrir áhrif að utan og stuðlaði að slavneskum bókmenntum. Eingöngu króatískar bókmenntir ná eins lengi aftur og þær kirkjuslavneskar. Einn elsta handrit á króatísku er Vinodol-lögbókin en þróun bókmennta á tungumálinu hélt áfram í gegnum endurreisnina þangað til króatíska var stöðluð árið 1830. Samt var mikið af textunum sem skrifaðir voru frá 1300 til 1500 á blöndu móðurmála og fornkirkjuslavnesku eins og tíðkaðist í Rússlandi og annars staðar á þeim tíma.

Mikilvægasti forngripur króatísku bókmennta er Baška-taflan frá 11. öldinni. Hún er stór steintafla sem var fundin í litilli kirkju á eyjunni Krk við Króatíu. Textinn á töflunni er að mestu leyti skrifaður á tjakavísku, mállýsku sem var rituð með glagólitíska stafrófinu.

Nýlegri áhrif á slavnesku málin eru svipuð þeim sem snertu önnur tungumál og réðust af pólitískum tengslum Slava. Á 17. öld voru mörg þýsk orð tekin inn í rússnesku vegna beina samskipta milli Rússa og þýskra aðflytjenda í Rússlandi. Á tíma Péturs mikla voru tengsl við Frakkland sterk og því komu mikið af frönskum orðum og lánsþýðingum inn í málið. Verulegur fjöldi þessara orða er enn notaður í dag og leysti gömul slavnesk tökuorð af hólmi. Hins vegar á 19. öld var það rússneskan sem hafði áhrif á hin slavnesku málin á einan eða annan hátt.

Einkenni[breyta]

Slavnesk tungumál eru furðulega einsleit miðað við aðrar indóevrópskar tungumálaættir (t.d. germönsk, rómönsk og indóírönsk tungumál). Þangað til svo seint sem 10. aldar var slavneska eitt tungumál með nokkrar gagnkvæmt skiljanlegar mállýskur. Í samanburði við flest önnur evrópsk tungumál eru þau slavnesk frekar íhaldssöm, sérstaklega hvað varðar beygingarendingar. Flest slavnesk tungumál hafa ríkt beygingarkerfi sem varðveitir mikið af frumindóevrópskum beygingarmyndum.

Samstofna orð[breyta]

pólska tékkneska rússneska úkraínska slóvenska króatíska búlgarska íslenska
książka kniha книга (kníga) книжка (knýžka) knjiga knjiga книга (kníga) bók
dzień den день (d’en’) день (den’) dan dan ден (den) dagur
jabłko jablko яблоко (jábloko) яблуко (jabluko) jabolko jabuka ябълка (jabǎlka) epli
noc noc ночь (noč’) ніч (nič) noč noć нощ (nošt) nótt
śnieg nníh снег (sneg) сніг (sníh) sneg snijeg сняг (snjag) snjór
woda voda вода (vodá) вода (vodá) voda voda вода (vodá) vatn