Upphafsöld
Upphafsöld er jarðsögulegt tímabil sem nær frá myndun jarðskorpunnar fyrir um 4000 milljón árum að súrefnisbyltingunni fyrir 2500 milljón árum þegar frumlífsöld hófst.[2] Á upphafsöld kólnaði yfirborð jarðar nægilega til að meginlandsflekarnir gætu myndast og líf gat hafist. Loftsteinaregnið mikla sem myndaði gíga á tunglinu fer saman við upphafs þessa tímabils.
Upphafsöld var áður látin ná frá myndun jarðar fyrir 4540 milljón árum. Undir lok 20. aldar var tekið að nota hugtakið hadesaröld yfir tímabilið fram að myndun storkubergs. Upphafsöld skiptist í frumupphafsöld (4000 til 3600 milljón árum fyrr), fornupphafsöld (3600 til 3200 milljón árum fyrr), miðupphafsöld (3200 til 2800 milljón árum fyrr) og nýupphafsöld (2800 til 2500 milljón árum fyrr).
Á upphafsöld var jörðin að mestu þakin vatni.[3] Megnið af jarðskorpunni var undir úthafi sem var dýpra en höf nútímans. Nánast öll jarðskorpa nútímans myndaðist á upphafsöld, en megnið af jarðmyndunum þess tíma hafa eyðilagst vegna flekahreyfinga.[4] Efnasamsetning lofthjúps jarðar var líka gerólík því sem hún er í dag. Hann var afoxandi lofthjúpur ríkur af metani og laus við óbundið súrefni.[5]
Elstu ummerki um líf á jörðinni eru frá upphafsöld. Það eru mest steingerðar örverubreiður sem mynda mottuberg.[6] Á öllu þessu tímabili voru einu lífverurnar einfaldir dreifkjörnungar (gerlar og fyrnur).[7] Ljóstillífun kom fram seint á tímabilinu hjá blágerlum. Hún olli varanlegum breytingum á efnasamsetningu vatns- og lofthjúps jarðar sem marka endalok upphafsaldar.[8]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Trainer, Melissa G.; Pavlov, Alexander A.; DeWitt, H. Langley; Jimenez, Jose L.; McKay, Christopher P.; Toon, Owen B.; Tolbert, Margaret A. (28 nóvember 2006). „Organic haze on Titan and the early Earth“. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America. 103 (48): 18035–18042. doi:10.1073/pnas.0608561103. ISSN 0027-8424. PMC 1838702. PMID 17101962.
- ↑ „Global Boundary Stratotype Section and Points“. International Commission on Stratigraphy. Sótt 15.11.2025.
- ↑ Bada, J. L.; Korenaga, J. (2018). „Exposed areas above sea level on Earth >3.5 Gyr ago: Implications for prebiotic and primitive biotic chemistry“. Life. 8 (4): 55. Bibcode:2018Life....8...55B. doi:10.3390/life8040055. PMC 6316429. PMID 30400350.
- ↑ Rogers JJ (1996). „A history of continents in the past three billion years“. Journal of Geology. 104 (1): 91–107. Bibcode:1996JG....104...91R. doi:10.1086/629803. JSTOR 30068065. S2CID 128776432.
- ↑ Pavlov, A. A.; Kasting, J. F. (5 júlí 2004). „Mass-Independent Fractionation of Sulfur Isotopes in Archean Sediments: Strong Evidence for an Anoxic Archean Atmosphere“. Astrobiology. 2 (1): 27–41. Bibcode:2002AsBio...2...27P. doi:10.1089/153110702753621321. PMID 12449853. Sótt 12 nóvember 2022.
- ↑ Noffke N, Christian D, Wacey D, Hazen RM (desember 2013). „Microbially induced sedimentary structures recording an ancient ecosystem in the ca. 3.48 billion-year-old Dresser Formation, Pilbara, Western Australia“. Astrobiology. 13 (12): 1103–1124. Bibcode:2013AsBio..13.1103N. doi:10.1089/ast.2013.1030. PMC 3870916. PMID 24205812.
- ↑ Stanley, Steven M. (1999). Earth System History. New York: W.H. Freeman and Company. ISBN 978-0-7167-2882-5.
- ↑ Sosa Torres, Martha E.; Saucedo-Vázquez, Juan P.; Kroneck, Peter M.H. (2015). „The magic of dioxygen“. Í Sosa Torres, Martha E.; Kroneck, Peter M.H. (ritstjórar). Sustaining Life on Planet Earth: Metalloenzymes mastering dioxygen and other chewy gases. Metal Ions in Life Sciences. 15. bindi. Springer. bls. 1–12. doi:10.1007/978-3-319-12415-5_1. ISBN 978-3-319-12414-8. PMID 25707464.
| Fylgir hadesaröld | 4000 Má. - upphafsöld - 2500 Má. | Fylgt af frumlífsöld | |||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 4000 Má. - frumupphafsöld -3600 Má. | 3600 Má. - fornupphafsöld -3200 Má. | 3200 Má. - miðupphafsöld - 2800 Má. | 2800 Má. - nýupphafsöld - 2500 Má. | ||||||||||
