Loðdýrarækt
Loðdýrarækt er ræktun tiltekinna tegunda dýra vegna feldsins. Algengast er að rækta minka, loðkanínur, refi, hunda, ketti og kanínur. Mest loðdýrarækt fer fram í Evrópu sem framleiðir 63% af minkafeldum og 70% af refafeldum heims. Stærsti minkaframleiðandi heims er Danmörk með 28% heimsframleiðslunnar. Önnur stór framleiðslulönd eru Kína, Holland og Bandaríkin.
Loðdýrarækt er bönnuð í Austurríki, Króatíu og Bretlandi. Í Sviss gilda svo strangar reglur um ræktunina að það eru engir ræktendur lengur. Eftirspurn eftir feldum féll á 9. og 10. áratug 20. aldar, meðal annars vegna baráttu samtaka fyrir dýravelferð en eftir aldamótin hefur eftirspurn vaxið gríðarlega, einkum í Asíu. Kína er nú stærsti innflytjandi felda.
Loðdýrarækt á Íslandi á seinni helming 20. aldar
[breyta | breyta frumkóða]Upp og með síðari helming 20. aldarinnar byrjaði vöruútflutningur Íslands að minnka, þar sem markaðurinn var ekki lengur háður sjávarútvegi.[1] Byrjað var þá að hugsa um aðrar leiðir til þess að auka útflutningsmarkað Íslands og var þá litið á laxeldi og loðdýraræktun. Árið 1969 var minkarækt endurvakin á Íslandi og var leyfð á Alþingi sama ár.[2] Stofnað var Samband íslenskra loðdýraræktenda, var þetta allt saman tilraun í tengslum við inngöngu landsins í EFTA.[3] Var þetta hugsað til að auka fjölbreytni atvinnu og iðnaðar.[2] Á Lykkju í Kjalarnesi var fyrsta búið til að taka starfa, Loðdýr h.f., og voru fluttar um 900 minkalæður frá Noregi vorið 1970.[3] Fleiri fyrirtæki voru stofnuð, þar má nefna Skinnasaumastofa SÍS, öðru nafni Skinna, sem var stofnað árið 1978.[2] Framleiðslan hjá Skinnu gekk vel yfir árin og var á uppleið árið 1980 og náði hápunkti sínum 1985.[2] Þegar leið á 8. áratuginn byrjuðust að sjá skaranir á frjósemi minkanna og var það víruveikinni plasmacytósa að kenna; þessi veiki er hægdrepandi og frjósemisskerðandi.[4][5] Árið 1979 komst sérfræðingurinn Eggert Gunnarsson að því að 90% dýra á norðurlöndum bæru vírussjúkdóminn, kostaði þetta loðdýraræktendur mikið ullarfé.[5]
En þessari atvinnugrein fylgdi þó mikil bjartsýni og hófu margir minkarækt, í kjölfari þess byrjaði einnig refarækt árið 1980.[6] Var það stjórn Steingríms Hermannssonar (1983–1987) sem stökk á loðdýrarækt sem útflutningsvöru, ákvað þessi stjórn að styrkja vöruna og markaðinn.[1] Voru þau ekki ein á þann bát þar sem bændur litu á þennan atvinnuveg sem áhættu lítilla, þess fóru margir að byrja sem loðdýrabændur.[6] Helstu kaupendur íslenskra loðskinna voru Finnland (sem var í samskiptum við Skinnu), Bretland og seinna Ítalía. Við árslok 1980 voru 118 loðdýrabú á landinu og flestir bændur að rækta refi.[7]
Uppsveifla og samdráttur
[breyta | breyta frumkóða]Þessi markaður skilaði sér og þar mest við byrjun 9. áratugarins.[6] Árið 1986 voru loðdýrabú á landinu orðin nær 200, dreifðu þau sér fremur jafnt um landið en voru flest þeirra á Norðurlandi.[7] Loðdýrabúin urðu allt að 260 á áratugnum. Um miðjan 9. áratug fór verðið á loðskinni að lækka þar sem uppboðsverð erlendis lækkaði, kom það ekki á óvart þar sem verðsveiflur eru reglubundnar og fleiri lönd en Ísland byrjuðu að selja í loðdýramarkaðnum.[1][4][8]
Vegna þessarar sveiflu ákvað skinnusaumastofan Skinna að leggja niður störf árið 1987.[2] Útflutningur loðskinnvara fer minnkandi á síðustu áratugum aldarinnar, sem dæmi fór verð refaskinna niður um 63% það var 4500 kr. árið 1988 en endaði sem 1500 kr. árið 1989.[1][4] Var þetta ekki all íslenskt vandamál, heimsframleiðsla minkaskinns fór frá 42 milljónum árið 1988 niður í 24 milljónir árið 1992 og sama gilti með refaskinn sem fór frá 5,5 milljónum niður í 1,8 milljónir á sömu árum.[4] Eftir þetta niðurfall fóru margir úr greininni með skuld á baki, þar sem flestir voru búnir að fjárfesta í mikilli uppbyggingu.
Hið opinbera reyndi að styðja bændurna með því að fella niður lán að hluta og framlengja önnur, en það dugði skammt. Endaði loðdýraræktun þess fremur illa fyrir bændurna sem höfðu lagt tíma og vinnu í þessa bjartsýnu áhættuatvinnuleið.[4]
Neðanmálsgreinar
[breyta | breyta frumkóða]- 1 2 3 4 Tilvísunar villa: Villa í
<ref>tag; tilgreindu texta fyrir tilvísun með nafnið:0 - 1 2 3 4 5 Tilvísunar villa: Villa í
<ref>tag; tilgreindu texta fyrir tilvísun með nafnið:1 - 1 2 Sveinn Einarsson. „Loðdýrabúin“. Freyr: Búnaðarblað. 67 (7-8) (1980): 168-170.
- 1 2 3 4 5 Tilvísunar villa: Villa í
<ref>tag; tilgreindu texta fyrir tilvísun með nafnið:3 - 1 2 Sveinn Einarsson. „Loðdýraræktin“. Búnaðarrit. 93 (1) (1980): 93-98.
- 1 2 3 Júlíus J. Daníelsson. „Síðustu forvöð að bjarga loðdýrarækt í landinu“. Freyr: Búnaðarblað. 84 (15) (1988): 594-595, 604.
- 1 2 Tilvísunar villa: Villa í
<ref>tag; tilgreindu texta fyrir tilvísun með nafnið:6 - ↑ Matthías Eggertsson. „Staða loðdýraræktarinnar“. Freyr: Búnaðarblað. 85 (14) (1989): 543, 571.
