Opinn aðgangur
Opinn aðgangur er opinn, ókeypis aðgangur á netinu að heildartexta vísindagreina og námsbóka. Aðallega er talað um opinn aðgang í tengslum við útgáfu ritrýndra vísindagreina. Grein sem gefin er út í opnum aðgangi hefur sérstakan fyrirvara þar sem hver sem er, hvar sem er í heiminum, fær leyfi til að lesa greinina, afrita hana og dreifa henni. Opinn aðgangur er opinber stefna kennara og starfsmanna þekktra menntastofnana eins og Harvardháskóla[1] og MIT.[2] Ein af röksemdum að baki opins aðgangs fyrir opinberar menntastofnanir er að rekstur þeirra sé greiddur af skattfé almennra borgara því sé eðlilegt að aðgangur sé opinn.[3] Samtök tækniháskóla í Finnlandi hafa mótað með sér stefnu um opinn aðgang að öllum lokaritgerðum nema og rannsóknum starfsmanna.[4] John Houghton prófessor við Victoriaháskóla í Ástralíu komst að þeirri niðurstöðu í rannsókn sinni að það væri hagkvæmt að auka opinn aðgang að vísindagreinum.[5] Árið 2010 opnaði framkvæmdastjórn Evrópusambandsins í samvinnu við fjölda evrópskra háskóla varðveislusafnið OpenAIRE.[6]
Til eru tvær meginleiðir að opnum aðgangi: safnvistun og opin útgáfa. Helsti munurinn á opinni útgáfu og eigin safnvistun er að í opinni útgáfu eru greinarnar oftast ritrýndar.[7]
Efnisyfirlit |
[breyta] Safnvistun
Eigin safnvistun (einnig kölluð „græna leiðin“[8]) felur í sér að höfundur gerir efni sitt aðgengilegt á netinu, venjulega með því að koma því fyrir á varðveislusafni tiltekinnar stofnunar, eins og t.d. háskólabókasafni, eða með því að senda hana í miðlægt varðveislusafn á viðkomandi sviði, t.d. PubMed fyrir greinar í læknisfræði[9] eða arXiv fyrir eðlisfræði,[10] burt séð frá því hvort hann gefur grein sína út í hefðbundnu tímariti eða ekki. Í slíkum söfnum er oft að finna fjölbreytt efni, drög að vísindagreinum, kennsluefni, gögn í gagnagrunnum eða á skrám, og jafnvel hljóð eða myndbandsskrár.[7]
[breyta] Opin útgáfa
Opin útgáfa (einnig kölluð „gullna leiðin“[11]) felur í sér að höfundur gefur greinina út í tímariti í opnum aðgangi sem gerir allar greinar sem það gefur út strax aðgengilegar í opnum aðgangi á netinu.
Um 10% af þeim 25.000 ritrýndu tímaritum sem þekkt eru eru gefin út í opnum aðgangi.[12] Af þeim 10.000 ritrýndu tímaritum sem eru í skrá EPrints yfir útgáfustefnu tímarita eru 90% fylgjandi safnvistun í varðveislusöfnum.[13] 62% styðja safnvistun á ritrýndu eintaki (eftir prentun) en 29% styðja safnvistun fyrir prentun. Í rannsókn sem gerð var árið 2009 var áætlað að 20,4% af ritrýndum fræðigreinum væru í opnum aðgangi.[14]
[breyta] Opinn aðgangur á Íslandi
Frá árinu 2006 hefur Háskólinn á Akureyri gefið út veftímaritið Nordicum-Mediterraneum í opnum aðgangi.[15] Ári seinna hóf Háskólinn á Bifröst að gefa út Bifröst Journal of Social Science á ensku.[16]
Í stefnu Háskóla Íslands fyrir árin 2011-2016 kemur fram að móta eigi stefnu um opinn aðgang að rannsóknarniðurstöðum og lokaverkefnum.[17] Skemman.is er rafrænt gagnasafn Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri, Háskólans á Bifröst, Háskólans í Reykjavík, Landbúnaðarháskóla Íslands, Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns og Listaháskóla Íslands sem geymir lokaverkefni nemenda og rannsóknarrit kennara og fræðimanna. Sumt af því efni er í opnum aðgangi en Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn sem rekur vefinn segist styðja opinn aðgang og vinna markvisst að „því að vísindalegt efni verði sem víðast aðgengilegt, ekki síst niðurstöður rannsókna sem unnar eru fyrir opinbert fé.”[18]
[breyta] Tilvísanir
- ↑ Office for Scholarly Communication
- ↑ MIT Faculty Open Access Policy
- ↑ The Alliance for Taxpayer Access
- ↑ Theseus.fi - Electronic Library of the Universities of Applied Sciences - Universities of Applied Sciences Open Access Statement
- ↑ Open Access – What are the economic benefits? A comparison of the United Kingdom, Netherlands and Denmark
- ↑ OpenAIRE - Open Access Infrastructure Research for Europe
- ↑ 7,0 7,1 Open Access Overview - Focusing on open access to peer-reviewed research articles and their preprints
- ↑ Stevan Harnad et al. (2004). The Access/Impact Problem and the Green and Gold Roads to Open Access. Serials Review, vol. 30, issue 4,; Budapest Open Access Initiative
- ↑ PubMed home
- ↑ arXiv.org e-Print archive
- ↑ Stevan Harnad, op cit.
- ↑ ulrichsweb.com(TM) - The Global Source for Periodicals
- ↑ EPrints: Journal Policies - Summary Statistics So Far
- ↑ Open Access to the Scientific Journal Literature: Situation 2009
- ↑ Nordicum-Mediterraneum
- ↑ Bifröst Journal of Social Science
- ↑ Stefna Háskóla Íslands 2011–2016
- ↑ Um vefinn | Skemman
[breyta] Tenglar
- OpenAIRE - Open Access Infrastructure Research for Europe
- Public Library of Science, samtök sem vinna að opnum aðgangi vísindagreina
- Directory of Open Access Journals
- Registry of Open Access Repositories (ROAR)
- The Directory of Open Access Repositories - OpenDOAR
- DASH - efni í opnum aðgangi hjá Harvardháskóla
- Open Access Opportunities and Challenges, handbók gefin út af Framkvæmdastjórn ESB árið 2008
- Open Access in the Nordic Countries - a State of the Art Report, skýrsla Nordbib frá 2007
[breyta] Íslenskt efni
- OpenAccess.is Upplýsingasíða Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns um opinn aðgang
- Um opinn aðgang á hvar.is
- Skemman.is
- Hirsla, vísinda- og fræðsluefnissafn Landspítalans
- Opið aðgengi og rafræn geymslusöfn vísindagreina, grein eftir Sólveigu Þorsteinsdóttur í Læknablaðinu 03. tbl 91. árg. 2005
- The University of Iceland‘s digital repository, Skemman - open access or closed?
- Open Access in Iceland, State-of-the-art report
