Opinn aðgangur

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Merki fyrir opinn aðgang var upphaflega hannað af stofnuninni Public Library of Science.

Opinn aðgangur er opinn, ókeypis aðgangur á netinu að heildartexta vísindagreina og námsbóka. Aðallega er talað um opinn aðgang í tengslum við útgáfu ritrýndra vísindagreina. Grein sem gefin er út í opnum aðgangi hefur sérstakan fyrirvara þar sem hver sem er, hvar sem er í heiminum, fær leyfi til að lesa greinina, afrita hana og dreifa henni. Opinn aðgangur er opinber stefna kennara og starfsmanna þekktra menntastofnana eins og Harvardháskóla[1] og MIT.[2] Ein af röksemdum að baki opins aðgangs fyrir opinberar menntastofnanir er að rekstur þeirra sé greiddur af skattfé almennra borgara því sé eðlilegt að aðgangur sé opinn.[3] Samtök tækniháskóla í Finnlandi hafa mótað með sér stefnu um opinn aðgang að öllum lokaritgerðum nema og rannsóknum starfsmanna.[4] John Houghton prófessor við Victoriaháskóla í Ástralíu komst að þeirri niðurstöðu í rannsókn sinni að það væri hagkvæmt að auka opinn aðgang að vísindagreinum.[5] Árið 2010 opnaði framkvæmdastjórn Evrópusambandsins í samvinnu við fjölda evrópskra háskóla varðveislusafnið OpenAIRE.[6]

Til eru tvær meginleiðir að opnum aðgangi: safnvistun og opin útgáfa. Helsti munurinn á opinni útgáfu og eigin safnvistun er að í opinni útgáfu eru greinarnar oftast ritrýndar.[7]

Efnisyfirlit

Safnvistun [breyta]

Eigin safnvistun (einnig kölluð „græna leiðin“[8]) felur í sér að höfundur gerir efni sitt aðgengilegt á netinu, venjulega með því að koma því fyrir á varðveislusafni tiltekinnar stofnunar, eins og t.d. háskólabókasafni, eða með því að senda hana í miðlægt varðveislusafn á viðkomandi sviði, t.d. PubMed fyrir greinar í læknisfræði[9] eða arXiv fyrir eðlisfræði,[10] burt séð frá því hvort hann gefur grein sína út í hefðbundnu tímariti eða ekki. Í slíkum söfnum er oft að finna fjölbreytt efni, drög að vísindagreinum, kennsluefni, gögn í gagnagrunnum eða á skrám, og jafnvel hljóð eða myndbandsskrár.[7]

Opin útgáfa [breyta]

Opin útgáfa (einnig kölluð „gullna leiðin“[11]) felur í sér að höfundur gefur greinina út í tímariti í opnum aðgangi sem gerir allar greinar sem það gefur út strax aðgengilegar í opnum aðgangi á netinu.

Um 10% af þeim 25.000 ritrýndu tímaritum sem þekkt eru eru gefin út í opnum aðgangi.[12] Af þeim 10.000 ritrýndu tímaritum sem eru í skrá EPrints yfir útgáfustefnu tímarita eru 90% fylgjandi safnvistun í varðveislusöfnum.[13] 62% styðja safnvistun á ritrýndu eintaki (eftir prentun) en 29% styðja safnvistun fyrir prentun. Í rannsókn sem gerð var árið 2009 var áætlað að 20,4% af ritrýndum fræðigreinum væru í opnum aðgangi.[14]

Opinn aðgangur á Íslandi [breyta]

Frá árinu 2006 hefur Háskólinn á Akureyri gefið út veftímaritið Nordicum-Mediterraneum í opnum aðgangi.[15] Ári seinna hóf Háskólinn á Bifröst að gefa út Bifröst Journal of Social Science á ensku.[16]

Í stefnu Háskóla Íslands fyrir árin 2011-2016 kemur fram að móta eigi stefnu um opinn aðgang að rannsóknarniðurstöðum og lokaverkefnum.[17] Skemman.is er rafrænt varðveislusafn Háskóla Íslands, Háskólans á Akureyri, Háskólans á Bifröst, Háskólans í Reykjavík, Landbúnaðarháskóla Íslands, Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns og Listaháskóla Íslands sem geymir lokaverkefni nemenda og rannsóknarrit kennara og fræðimanna. Sumt af því efni er í opnum aðgangi en Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn sem rekur vefinn styður opinn aðgang.[18]

Tilvísanir [breyta]

Tenglar [breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist

Íslenskt efni [breyta]

Greinar [breyta]