Hundrað ára stríðið
Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
 |
Þessi grein þarfnast hreingerningar svo hún hæfi betur sem grein hér á Wikipedia. Skoðaðu sýnigreinar og grein um nafnavenjur til að bæta hana. |
Hundrað ára stríðið var stríð á milli Frakka og Englendinga sem kom til vegna tilkalls Englandskonunga til frönsku krúnunnar. Stríðið var háð að langmestu leyti í Frakklandi og geisaði í 116 ár eða frá 1337 til 1453. Það stóð þó ekki yfir sleitulaust, heldur með mislöngum friðartímabilum og lauk svo með því að Englendingar misstu öll lönd sín í Frakklandi fyrir utan Calais og nánasta umhverfi. Heiti þessara stríðsátaka, hundrað ára stríðið, er seinni tíma hugtak sem sagnfræðingar nota yfir tímabilið. Stríðinu hefur einnig verið skipt niður í þrjú til fjögur styttri tímabil: Stríð Játvarðs (1337-1360), Karólínska stríðið (1369-1389) og Stríð Lankastra (1415-1429). Eftir síðastnefnda tímabilið kom Jóhanna af Örk fram á sjónarsviðið og uppúr því fór að síga á ógæfuhliðina hjá Englendingum.
Stríðið er merkilegt fyrir margra hluta sakir. Það lagði t.d. grunn að útlínum landamæra Englands og Frakklands, ný vopn komu fram á sjónarsviðið (t.d. langboginn) og ný herkænskubrögð drógu úr mikilvægi gömlu lénsherjanna, sem einkennst höfðu af þungbúnum riddaraliðum. Í stríðinu var barist með stofnherjum, þeim fyrstu síðan á tímum Rómverja, en það hafði mikil áhrif á líf bænda. Vegna alls þessa og lengd stríðsins er hundrað ára stríðið með mikilvægustu átökum miðalda.
Efnisyfirlit |
[breyta] Undanfari hundrað ára stríðsins
[breyta] Bakgrunnur
Bakgrunninn að stríðsátökunum má rekja til ársins 911, þegar karlungurinn Karl einfaldi leyfði víkingnum Hrólfi (Rollo) að setjast að á svæði innan veldis hans (landshlutinn var seinna þekktur sem Normandy og íbúar svæðisins þekktir sem Normannar). Það hófst því með Hrólfi að höfðingjar Normanna voru lénsmenn Frakklandskonungs, jafnvel eftir að þeir urðu konungar í Englandi. Árið 1066 lögðu Normannar, leiddir af Vilhjálmi sigurvegara (Hertoga af Normandy), undir sig England, með því að sigra Engilsaxa í bardaganum við Hastings. Uppúr því varð til ný Englisaxa-normanna valdaætt. Eftir tímabil af borgarastyrjöldum í Englandi, sem er þekkt sem Stjórnleysið (1135 - 1154), tók ný valdaætt við krúnunni, Angevin-ættin. Angevin konungarnir erfðu stór svæði í Frakklandi og höfðu, á tímabili, stjórn yfir stærri svæðum en frönsku konungarnir sjálfir. Ensku konungarnir voru þó lénsmenn þeirra frönsku. Á 13. og 14. öld unnu Frakklandskonungarnir, smám saman, mest af svæðum Englendinga á sitt vald.
[breyta] Ringulreið í Frakklandi: 1314-1328
Atburðirnir sem leiddu til stríðsins áttu sér stað í Frakklandi, þar sem Capet-ættin hafð ríkt í margar aldir. Þetta var langlífasta konungsætt miðalda í Evrópu, en hún ríkti frá 987 til 1328. Filippus 4. dó árið 1314 og lét þá eftir sig þrjá syni sem áttu eftir að erfa krúnuna; Loðvík 10., Filippus 5. og Karl 4.. Elsti sonurinn og erfinginn, Loðvík 10., dó árið 1316. Sonur hans, Jóhann 1. varð þá konungur en dó sama ár. Dóttir Loðvíks 10., Jóhanna, átti þá að taka við krúnunni, en deilur spruttu upp um hvort kona mætti stjórna Frakklandi. Filippus, sonur Filippusar 4., vildi verða konungur og breiddi út orðróm um að Jóhanna væri í raun ekki dóttir Loðvíks og því ekki lögmætur erfingi. Stéttaþing ályktaði svo að kona ætti ekki að stjórna landinu og því varð Filippus 5. konunugur. Filippus dó svo árið 1322, án þess að hafa eignast son. Dætur hans voru þá settar til hliðar og þriðji sonur Filippusar 4., Karl 4., varð konungur.
Árið 1324 börðust Karl 4. og Játvarður 2. Englandskonungur í hinu stutta stríði í Saint-Sardos í Gascony. Helsta uppákoman í stríðinu var hertaka enska virkisins La Réole, við ána Garonne. Enski heraflinn neyddist til að gefast upp eftir mánaðarlangar sprengjuárásir frá frönskum fallbyssum, og eftir að lofaður liðsauki sem átti að koma til þeirra, kom aldrei. Stríðið var í raun klúður af hálfu Englendinga og eftir það var aðeins hluti af Gascony þeirra höndum í, hinu fyrrum stóra hertogadæmi, Aquitaine.
Karl 4. dó árið 1328 án þess að hafa eignast son til þess að erfa krúnuna og því var óvissa um hver yrði konungur. Systir Karls, Isabella, var gift Játvarði 2. Englandskonungi, og hún taldi að sonur þeirra, hinn ungi Játvarður 3. væri lögmætur erfingi frönsku krúnunnar. Aðalsmenn í Frakklandi vildu hinsvegar ekki að útlendur konungur yrði Frakklandskonungur og því var fjarskyldari frændi Karls 4., Filippus af Valois, krýndur sem Filippus 6..
[breyta] Aðdragandi stríðsins: 1328-1337
Játvarður 3. var ekki bara konungur Englands heldur líka hertoginn af Aquitaine, og þegar hann tók við, árið 1327, var hluti af Gascony það eina sem eftir var af hertogadæminu. Gascony var þó ekki hluti af Englandi heldur lén innan Frakklands og Játvarður því lénsmaður Filippusar. Játvarður sór Filippusi hollustueið, sem hertoginn af Aquitaine, árið 1329. Á yfirborðinu virtist því Játvarður viðurkenna Filippus sem konung Frakklands og Filippus virtist að sama skapi viðurkenna yfirráð Játvarðs yfir Gascony. Fljótlega kom þó í ljós að þeir höfðu báðir aðrar áætlanir; Játvarður áleit sig vera réttmætan erfingja frönsku krúnunnar og gerði því tilkall til hennar og Filippus hafði hug á að ná völdum í hinu arðbæra Gascony-héraði.
Játvarður hætti hinsvegar að gera tilkall til frönsku krúnunnar árið 1331 því hann þurfti að takast á við vandamál á Englandi. 1333 fór Játvarður svo í stríð gegn Davíð 2. Skotlandskonungi, sem var þá aðeins um 10 ára gamall. Davíð flúði fljótlega til Frakklands, því Skotar og Frakkar voru bandamenn í gegnum Auld-sáttmálann. Filippus gerði því eftir það áætlanir um að aðstoða Davíð við að endurheimta völdin og að ná sjálfur völdum í Gascony.
[breyta] Fyrsti hluti
[breyta] Upphaf stríðsins: 1337-1360
Stríðið hófst árið 1337 þegar Filippus 6. endurheimti Gascony af Englendingum. Játvarður 3. brást við með því að gera tilkall til frönsku krúnunnar, sem var í raun stríðsyfirlýsing. Frakkar höfðu á þessum tíma stærri her og stærri flota og á Englandi var, í upphafi stríðsins, stöðugur ótti um að Frakkar myndu gera innrás. Það breyttist hins vegar árið 1340 þegar Englendingar eyðilögðu næstum allan franska flotann í bardaganum við Sluys, og höfðu þá yfirráð yfir Ermarsundi það sem eftir var stríðsins.
Í júlí 1346 gerði Játvarður innrás inn í Frakkland og vann franskan her sama ár í bardaganum við Crécy. Bardaginn var hrein hörmung fyrir Frakka þar sem þeir höfðu margfalt stærri her en voru samt sem áður gjörsigraðir. Játvarður hertók því næst Calais, sem varð hernaðarlega mikilvæg fyrir Englendinga það sem eftir var stríðsins.
Árið 1356 réðist sonur Játvarðs 3., Játvarður af Woodstock (Svarti prinsinn), inn í Frakkland frá Gascony og vann franskan her í bardaganum við Poiters. Aftur var franski herinn talsvert stærri en sá enski, en Englendingar unnu stórsigur og tóku Jóhann 2. frakkakonung til fanga. Seinna sama ár samþykkti Jóhann að Englendingar fengju Aquitaine og var honum þá sleppt gegn tryggingu fyrir lausnargjaldi.
Játvarður 3. gerði eina innrás enn í Frakkland árið 1358 en mistókst að hertaka París og Reims og því var friðarsamningur, Brétigny-samningurinn, undirritaðir árið 1360.
[breyta] Fyrsta friðartímabil: 1360-1369
Sonur Jóhanns 2., Loðvík 1. hertogi af Anjou, hafði verið sendur til Englands í varðhald, sem trygging fyrir því að Frakkar myndu greiða lausnargjald fyrir Jóhann. Það gekk hinsvegar erfiðlega að safna peningum í Frakklandi og Loðvík þurfti að vera lengur í haldi en áætlað var í upphafi. Loðvík strauk svo úr haldi Englendinga árið 1362, og ákvað Jóhann þá að gefa sig fram við Englendiga og var því aftur tekinn til fanga. Hann lést svo í haldi árið 1364 og tók þá elsti sonur hans, Karl 5., við af honum sem konungur.
Brétigny-samningurinn kvað á um að Játvarður myndi hætta að gera tilkall til frönsku krúnunnar en í staðinn voru yfirráð hans yfir stórum svæðum í Frakklandi viðurkennd. Játvarður hætti þó í raun ekki að gera tilkall til frönsku krúnunnar og Karl 5. vildi ná yfirráðum yfir svæðunum sem Játvarður stjórnaði. Karl lýsti því yfir stríði á hendur Englendingum árið 1369, á þeim forsendum að Játvarður hefði brotið gegn Brétigny-samningnum.
[breyta] Annar hluti
[breyta] Franskir sigrar undir Karli 5.: 1369-1389
Karli 5. náði, á sínum valdatíma, að vinna á sitt vald stóran hluta af þeim svæðum sem Játvarður hafði lagt undir sig. Það var ekki síst að þakka Bertrand du Guesclin, einum sigursælasta hershöfðingja frakka í stríðinu. Einnig var Svarti prinsinn orðinn alvarlega veikur og gat því ekki lengur stýrt herjum Englendinga, og Játvarður 3. var orðinn of gamall. Svarti prinsinn lést 1376 og Játvarður 3. 1377. Við krúnunni tók þá Ríkharður 2., sonur Svarta prinsins, en hann var þá aðeins 10 ára.
Du Guesclin vann margar borgir og bæi af Englendingum en forðaðist að mæta meginher þeirra í bardaga. Englendingar reyndu að lokka Du Guesclin í bardaga með því að valda sem mestri eyðileggingu á frönsku landssvæði en du Guesclin vildi ekki taka áhættu á úrslitabardaga. Du Guesclin lést svo árið 1380. Ríkharður 2. hafði takmarkaðan áhuga á því að halda stríðinu til streitu og samið var um vopnahlé árið 1389.
[breyta] Annað friðartímabil: 1389-1415
Óstöðugleiki innanlands einkenndi bæði löndin á árunum 1389 - 1415. Í Frakklandi ríkti Karl 6. á árunum 1380 til 1422. Hann átti við geðræn vandamál að stríða og það leiddi til þess að frændi hans og bróðir tókust á um völdin.
Hinrik 4. Englandskonungur gerði áætlanir um innrás í Frakkland en þurfti að fresta henni vegna átaka við Skota og vegna uppreisnar í Wales. Það var svo sonur Hinriks 4., Hinrik 5. sem lýsti yfir stríði og réðst inn í Frakkland árið 1415.
[breyta] Þriðji hluti
[breyta] Enskir sigrar undir Hinriki 5.: 1415-1429
Hinrik 5. gerði tilkall til svæða í Frakklandi sem höfðu tilheyrt Englandskonungum á tímum Hinriks 2., en þau voru m.a. Normandy og Aquitane. Hinrik vann stórsigur á Frökkum árið 1415, í bardaganum við Agincourt, þar sem franski herinn var mun stærri en sá enski. Hinrik vann mestan hluta Normandy á sitt vald á næstu árum; Caen árið 1417 og Rouen árið 1419. Árið 1420 hittust Hinrik 5. og Karl 6. þegar Troyes-samningurinn var undirritaður. Samningurinn kvað á um að Hinrik myndi kvænast dóttur Karls, Katrínu af Valois, og að Hinrik, eða erfingi hans og Katrínar, myndi erfa krúnu Frakklands. Hinrik og Karl létust báðir árið 1422. Sonur Hinriks, Hinrik 6., þá aðeins tæplega árs gamall, tók við krúnu Englands. Samkvæmt Troyes-samningnum átti hann líka að taka við krúnu Frakklands en Karl 7., sonur Karls 6., gerði einnig tilkall til hennar.
[breyta] Franskur sigur: 1429-1453
Árið 1428 hófu Englendingar umsátur um Orléans. Umsátrið varði fram á árið 1429 en þá sendi Karl 7. unga stúlku á táningsaldri, Jóhönnu af Örk, til Orléans. Jóhanna hafði sannfært Karl um að hún hefði fengið skilaboð frá Guði um að hún ætti að berjast gegn Englendingum. Jóhanna leiddi her til Orléans og náði, á níu dögum, að hrekja enska herinn frá borginni. Frakkar unnu í kjölfarið nokkra sigra á enska hernum og náðu að lokum Reims á sitt vald. Karl 7., sem var formlega ennþá krónprins, var þá krýndur konungur í Reims. Jóhanna af Örk var svo tekin til fanga árið 1430 og tekin af lífi af Englendingum árið 1431.
Á næstu árum beittu Frakkar sömu aðferðum og Du Guesclin hafði gert áður, þ.e.a.s. þeir forðuðust að mæta Englendingum í stórum bardögum. Smám saman unnu Frakkar flest landsvæði Englendinga, en stríðið dróst þó á langinn, einna helst fyrir tilstuðlan enska hershöfðingjans John Talbot. Talbot sigraði franskan her í nokkrum bardögum, en það var ekki nóg til þess að snúa gangi stríðsins við og hann féll svo í bardaganum við Castillon árið 1453. Bardaginn var síðasti bardagi hundrað ára stríðsins og eftir hann höfðu Englendingar misst öll sín lönd í Frakklandi fyrir utan Calais, sem þeir héldu til 1558.
[breyta] Gildi stríðsins
[breyta] Vopn
[breyta] Stríð og Þjóðfélag
[breyta] Heimild
- Greinin „Hundred Years War“ á ensku útgáfu Wikipedia. Sótt 27. mars 2007.
[breyta] Tenglar
- England Hundred Years War Chronology World History Database
- France Hundred Years War Chronology World History Database
- Timeline of the Hundred Years War
- Jean Froissart, "On The Hundred Years War (1337-1453)" from the Internet Medieval Sourcebook
- The Hundred Years' War (1336-1565) by Dr. Lynn H. Nelson, University of Kansas Emeritus
Snið:Lien AdQ Snið:Lien AdQ Snið:Lien AdQ
