Próventa
Próventa hét sú miðaldahefð þar sem aldraðir gáfu eignir sínar munka- eða nunnuklaustri með því skilyrði að það sæi fyrir þeim í ellinni. Auk þess að þjóna félagslegum tilgangi var hún mikilvæg tekjulind fyrir kirkjuna.[1] Orðið próventa vísar bæði til framfærslunnar og þeirra fjármuna sem klaustrin fengu fyrir umsjá. Próventugjafarnir hétu próventumenn eða próventukonur.[2]
Orðsifjafræði
[breyta | breyta frumkóða]Orðið próventa er leitt af prōvidēre sem á latínu þýðir að sjá fyrir einhverjum[3] en hefur stundum verið einnig kallað arfsal eða arfsala. Samkvæmt íslenskri orðabók merkir arfsal „samningur þar sem einn leggur eigur sínar í annars bú gegn því að fá hjá honum framfærslu til æviloka, próventa“.[4]
Saga
[breyta | breyta frumkóða]Ekki er vitað nákvæmlega hvenær próventa hófst á landinu en í Biskupa sögum er getið um tvær próventukonur í biskupstíð Sigvarður Þéttmarsson í Skálholti (1238–1268) sem önnur þeirra er Þuríður Ormsdóttir systir Hallveigar konu Snorra Sturlusonar og hin Arnfríður Bjarnadóttir. Í bréfi frá árinu 1290 er að finna elstu heimildina um próventu en það bendir til þess að hún sé mjög gömul hefð.[2]
Líklegt er að próventa hafi verið siður í öðrum Norðurlöndum en skriflegar heimildir eru torfundnar. Í Noregi fyrirbauð Páll erkibiskup í Niðarósi klaustrum að taka próventumenn árið 1334. Vera má að þessi hefð hafi haldið áfram en einfaldlega án heimilda.[2]
Yfirleitt greiddu ekkjur próventu klaustrum eða öðrum kirkjustofnunum. Einnig var algengt að hjón eða jafnvel systkini greiddu próventu sína saman.[2]
Mörg klaustur hérlendis tóku próventufólk en það tóku stundum einnig venjuleg heimili einkum eftir að klaustrin voru lögð niður um miðja 16. öld. Hefðin hélst fram undir aldamót 1900 þó hægt sé að hún hafi haldist lengur.[2]
Greiðsla og umsjá
[breyta | breyta frumkóða]Próventumenn fengu „sæng og kistu“, mat og klæði fyrir föt. Dæmigert var að próventumenn fengu 20 álnir af vaðmáli árlega en sumir fengu fleira í viðbót, t.d. léreft, eftir samningi. Skór voru yfirleitt ekki taldir með próventu. Án sérstaks samnings samanstóð maturinn venjulega m.a. af smjöri, mjólk, skreið og skyri en þó var oft samið um aðra fæðu (t.d. kjöt) eða stærri skammta, t.d. „nóg skyr“ í tilviki Illuga Björgólfssonar.[2]
Próventugjafir voru m.a. kvikfénaður, matföng, jarðir eða ítök.[5]
Nokkur dæmi um próventusamninga frá Reynistaðarklaustri eru eftirfarandi:[5]
- Árið 1380 gaf Jón Bjarnason í próventu fyrir sig og Guðrúnu systur sína m.a. 27 kúgildi, 5 hundruð í hrossum og 18 hundruð í heyjum Fyrir þetta fékk Jón árlega „7 álnir af járngráu vaðmáli, 12 álnir af hvítu [þ.e. fiskur] og 12 álnir af lérefti til klæða“ en Guðrún fékk „nægan kost til lífsviðurværis og 8 álnir vaðmáls árlega til klæða“.
- Árið 1394 gaf Loðinn Skeggjason klaustrinu jörðina Heiði í Skörðum „en samið var um að Benedikt Brynjólfsson hefði ýmis hlunnindi af [henni]“. Loðinn fékk árlega tvítuga voð, (helming svartan og helming hvítan) og 2 álnir af lérefti.
- Árið 1459 gaf Helga Finnsdóttir klaustrinu „20 kúgildi og 10 hundruð í ófríðum peningi [þ.e. annað en kvikfé]“. Hún átti að fá fyrir þetta „sæmilegt borðhald, smjör og skreið, [fisk] einn rétt … og heita mjólk og kjöt [ef] það væri haft. [T]vítuga voð, ermaklæði, stiku lérefts og skæði eins og hún þarfnaðist“.[5]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ „Klaustur á Íslandi - NAT ferðavísir“. 25 maí 2020. Sótt 22 júlí 2026.
- 1 2 3 4 5 6 Anna Sigurðardóttir (1988). Allt hafði annan róm áður í páfadóm: Nunnuklaustrin tvö á Íslandi á miðöldum og brot úr kristnisögu. Kvennasögusafn Íslands. bls. 283–287.
- ↑ „Íslensk orðsifjabók“. ordsifjabok.arnastofnun.is. Sótt 22 júlí 2026.
- ↑ Jeffrey Love; Inger Larsson; Ulrika Djärv; Christine Peel; Erik Simensen (2020). A Lexicon of Medieval Nordic Law (enska).
- 1 2 3 Sigríður Gunnarsdóttir. „Nunnuklaustrið að Reynistað“ (PDF). Byggðasafns Skagfirðinga.