Melódía (handrit)
.jpg)
Melódía er handrit sem skrifað var á Íslandi um 1660 og inniheldur 223 lög og texta.[1] Handritið er varðveitt í Árnasafni í Kaupmannahöfn.
Mikilvægi handritsins fyrir íslenska tónlistarsögu felst fyrst og fremst í því að engin önnur heimild frá 17. öld varðveitir slíkan fjölda laga. Í mörgum tilvikum eru lögin sem varðveitt eru í Melódíu hvergi til nema þar.
Ekki er vitað hver skrifaði handritið eða hvar, en efni þess þykir gefa til kynna að handritið hafi orðið til í Skálholti og tengist helgisiðum og skólastarfi þar.[2] Efni handritsins er einkar margbreytilegt: það hefur að geyma bæði trúarsöngva og veraldleg lög, tvísöngva og raddir úr fjórradda söngvum, flest á íslensku en einnig nokkur á latínu.[3] Á undanförnum árum hafa tónlistarfræðingar rakið allnokkur laganna í Melódíu til erlendra heimilda. Til dæmis hefur Árni Heimir Ingólfsson sýnt fram á að í handritinu sé að finna lög eftir þekkt tónskáld frá meginlandi Evrópu á 16. öld, til dæmis Paul Hofheimer, Ludwig Senfl, Francesco Corteccia og Jacobus Clemens.[4][5] Þetta rímar við yfirskrift handritsins á fyrstu síðu þess: „MELODIA. Nockrer útlendsker Tónar með jislendskum skálldskap, og marger af þeim nitsamleger til andlegrar skiemtunar.“
Handritið var á Íslandi allt þar til um 1810, þegar danski fræðimaðurinn Rasmus Christian Rask eignaðist það á ferð sinni um landið og flutti það með sér til Kaupmannahafnar. Eftir lát hans keypti Kaupmannahafnarháskóli handritasafn Rasks og því er handritið enn í Kaupmannahöfn.[6]
Engin fræðileg heildarútgáfa hefur enn komið út af handritinu. Flest lögin er að finna í þjóðlagasafni séra Bjarna Þorsteinssonar.[7] Þá eru lögin í fjórða hluta handritsins, þ.e. lög úr svonefndri „kvæðabók“ eftir séra Ólaf Jónsson, prentuð í ritinu Söngbók séra Ólafs Jónssonar á Söndum, sem kom út árið 2024.[8]
Lögin úr handritinu hafa notið vaxandi vinsælda á undanförnum árum og hafa verið flutt á nokkrum plötum. Geisladiskurinn Melódía með Kammerkórnum Carmina kom út árið 2007 og hlaut Íslensku tónlistarverðlaunin, auk þess að vera valinn einn af diskum mánaðarins hjá breska tímaritinu Gramophone.[9][10] Þá hefur hópurinn Spilmenn Ríkinis flutt og hljóðritað nokkur lög úr handritinu. Lagið „Vera mátt góður“ er auk þess á fyrstu hljómplötu Hins íslenska þursaflokks, auk þess sem það hefur verið útsett af Jóni Ásgeirssyni og er hluti af píanókvintett hans með íslenskum þjóðlögum.
Helstu hljóðritanir
[breyta | breyta frumkóða]- Hinn íslenzki Þursaflokkur. Fálkinn, 1978.
- Melódía. Kammerkórinn Carmina, stj. Árni Heimir Ingólfsson. Smekkleysa SMK 56, 2007.
- Ljómalind. Spilmenn Rikínís (Marta G. Halldórsdóttir, Örn Magnússon o.fl.). Smekkleysa SMK 66, 2009.
- Tónlist liðinna alda. Kammerkórinn Carmina og Benedikt Kristjánsson, stj. Árni Heimir Ingólfsson. Smekkleysa 2019.
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]- ↑ Jóhann Bjarni Kolbeinsson (24.7.2007). „Gömul goðsögn afhjúpuð“. Morgunblaðið.
- ↑ Árni Heimir Ingólfsson (2019). Tónlist liðinna alda. Íslensk handrit 1100-1800. Crymogea. bls. 128-165. ISBN 9789935420893.
- ↑ Árni Heimir Ingólfsson (2019). Tónlist liðinna alda. Íslensk handrit 1100-1800. Crymogea. ISBN 9789935420893.
- ↑ Árni Heimir Ingólfsson (2012). Fimm „Ütlendsker tonar" í Rask 98, Gripla. bls. 1-63.
- ↑ Árni Heimir Ingólfsson (2021). Enn einn „útlenskur tónn í Rask 98, Gripla. bls. 187-200.
- ↑ Silvia Hufnagel (2016). "The Library of the Genius: The Manuscript Collection of Rasmus Christian Rask.". Tabularia « Études », no 16. bls. 305-327.
- ↑ Bjarni Þorsteinsson (1906–1909). Íslenzk þjóðlög. bls. 206-315.
- ↑ Árni Heimir Ingólfsson; Margrét Eggertsdóttir; Johnny Lindholm; Þórunn Sigurðardóttir (2024). Söngbók séra Ólafs Jónssonar á Söndum. Stofnun Árna Magnússonar.
- ↑ David Fallows (október 2007). „A Remarkable Repertory Presented with Flair and Flawless Musicianship“. Gramophone. Sótt ágúst 2025.
- ↑ Páll Baldvin Baldvinsson (6. júlí 2007). „Melodía komin út“. Fréttablaðið. Sótt ágúst 2025.