Krókódílaættbálkur
| Krókódíll Tímabil steingervinga: trías til okkar daga | ||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Frá efst til vinstri: Sækrókódíll (Crocodilus porosus), Amerískur flatmunni (Alligator mississippiensis) og Indverskur krókódíll (Gavialis gangeticus) | ||||||||
| Vísindaleg flokkun | ||||||||
| ||||||||
 Dreifing krókódíla um heiminn | ||||||||
| Undirættbálkar | ||||||||
| Samheiti | ||||||||
|
Crocodylia |
Krókódílaættbálkurinn (fræðiheiti: Crocodylia eða Crocodilia) er ættbálkur stórvaxina skriðdýra sem kallast krókódílar. Krókódílar komu fram á sjónarsviðið fyrir um 220 milljón árum. Þeir eru næstu núlifandi ættingjar fugla. Til eru allavega 22 tegundir krókódíla, sem eru allar kjötætur.[1] Krókódílar geta orðið talsvert gamlir. Til dæmis varð krókódíll að nafni Mr. Freshie í Ástralíu um 120-140 ára.[2]
Í daglegu tali eru allir meðlimir þessa ættbálks kallaðir krókódílar, en meðlimir krókódílaættarinnar (Crocodylidae) eru taldir hinir eiginlegu krókódílar og ættin þeirra er sú sem inniheldur flestar þekktar tegundir krókódíla. Minnsta ættin eru langtrýningarnir.[3]
Orðið krókódíll kemur af gríska orðinu κροκόδειλος (krokódilos) sem þýðir eðla.
Ættir
[breyta | breyta frumkóða]Krókódílar skiptast í þrjár aðal ættir: breiðtrýningaættin, langtrýningaættin og krókódílaættin.
Breiðtrýningar (Alligatoridae)
[breyta | breyta frumkóða]- Amerískur flatmunni (Alligator mississippiensis)
- Kínverskur krókódíll (Alligator sinensis)
- Kaiman krókódílar (Caiman)
- Gleraugnaglámur (Caiman crocodilus)
Langtrýningar (Gavialidae)
[breyta | breyta frumkóða]- Langtrýnungur (Gavialis gangeticus)
Krókódílaættin (Crocodylidae)
[breyta | breyta frumkóða]- Nílarkrókódíll (Crocodylus niloticus)
- Amerískur krókódíll (Crocodylus acutus)
- Fenjakrókódíll (Crocodylus palustris)
- Síamskrókódíll (Crocodylus siamensis)
- Ástralskur ferskvatnskrókódíll (Crocodylus johnstoni)
- Lónarkrókódíll (Crocodylus porosus)
- Ranakrókódíll (Crocodylus acutus)
| Crocodilia |
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
_white_background.jpg){kind=small}
Búsvæði
[breyta | breyta frumkóða]
Flestir krókódílar lifa í eða nærri fersku vatni, en það eru fáeinar tegundir sem lifa meðfram ströndum og í árósum við hafið þar sem vatnið er salt. Á meðal saltvatnskrókódíla má nefna lónarkrókódíla, ranakrókódíla og nílarkrókódíla.[4]
Veiði og vernd
[breyta | breyta frumkóða]Frumbyggjar veiddu krókódíla sér til matar, en annars var mikið um að fólk og ferðamenn væru að veiða krókódíla sér til gamans eða vegna hræðslu. Krókódílaleður varð eftirsótt tískuvara svo að hætta var á að sumar tegundir krókódíla yrðu útdauða vegna ofveiða. Árið 1974 voru sett lög til að vernda ástralska krókódíla. Síðan þá hafa veiðar á krókódílum verið almennt bannaðar eða undir ströngu eftirliti um allan heim.[5]
Líkamsbygging
[breyta | breyta frumkóða]
Krókódílar lifa bæði í vatni og á landi. Á landi eru krókódílar flestir hægfara og svifaseinir á stuttum löppum, en í vatninu geta þeir synt hratt með sterkbyggðum halanum og komið bráð sinni að óvörum.
Krókódílar eru þekktir fyrir sterkt bit og skolt fullan af beittum tönnum, en þrátt fyrir að bitkraftur þeirra geti verið ægilegur, þá eiga þeir erfitt með að opna kjaftinn ef eitthvað heldur honum lokuðum. Þeir eru með tennur sem eru gerðar til að rífa og tæta, en ekki tyggja.
Fyrir utan fjölbreitt höfuðlag þá eru krókódílar allir byggðir nánast eins líkamlega.
Hreistur og skinn
[breyta | breyta frumkóða]Krókódílar eru þaktir þykku hreistri úr hyrni og beinplötur á bakinu.
Höfuðkúpur og hreistur á nokkrum tegundum af langtrýningaætt
Höfuðkúpur og hreistur á nokkrum tegundum af krókódílaætt
Höfuðkúpa og hreistur á nokkrum tegundum af breiðtrýningaætt
Nærmynd af hreistri fenjakrókódíls
.jpg)
Kverkalokar
[breyta | breyta frumkóða]Þar sem krókódílar hafa engar varir til að loka munninum í kafi, þá eru þeir með þar tilgerðan kverkaloka sem kemur í veg fyrir að vatn fari ofan í maga og lungu. Þetta gerir krókódílnum einnig kleift að grípa bráð með kjaftinum án þess að drukna.[4]
Mataræði
[breyta | breyta frumkóða]Allir krókódílar eru alfarið kjötætur, en sumir þeirra borða nánast eingöngu fiska.
Fornkrókódílar og þróun
[breyta | breyta frumkóða]
Protosuchus
[breyta | breyta frumkóða]Krókódílar hafa verið til síðan á tímum risaeðlanna og hafa haldist nánast óbreyttir frá þeirri tíð. Fyrsti fornkrókódíllinn var Protosuchus, sem var smávaxin eðla, líklega tæpur metri á lengd með flata hauskúpu og stutt trýni og var uppi fyrir um 200 milljón árum. [4]
Cricosaurus
[breyta | breyta frumkóða]Cricosaurus snéru aftur til sjávar, og voru þeir uppi á júratímabilinu og var höfuðlag þeir svipað og á langtrýningum sem við þekkjum í dag. Voru þeir með sveigjanlegan skrokk og sterkan sporð sem nýttist til að synda á eftir hraðsyndri bráð.[4]
Goniopholis
[breyta | breyta frumkóða]Við höfum Goniopholis, sem hélt sig meira til lands en margir ættingjar hans og líkist helst þeim krókódílum sem við þekkjum í dag. Þeir þróuðu með sér sterka brynvörn úr beinkenndum flögum um allan líkaman sem mynduðu raðir á bakinu.[4]
Deinosuchus
[breyta | breyta frumkóða]Risakrókódílar voru uppi fyrir 70 milljón árum sem voru nefndir Deinosuchus, og gátu þeir orðið eins stórir og grameðla eða um 17 metra langir.[4]
Protosuchus, endurgerð útfrá beinagrind
Cricosaurus, endurgerð útfrá beinagrind
Goniopholis, teikning eftir Nobu Tamura
Deinosuchus, endurgerð útfrá beinagrind
Krókódílar á Íslandi
[breyta | breyta frumkóða]Þrátt fyrir að loftslagið á Íslandi henti ekki krókódílum og bannað sé að flytja þá inn eins og með önnur skriðdýr, þá hafa komið upp ýmsar fréttir um krókódíla hér á landi.
Krókódíllinn í Norðfirði
[breyta | breyta frumkóða]Um sumarið 1990 kom upp sú frétt að lítill krókódíll hafi sloppið í Norðfirði, en honum hefði verið smygglað til landsins í kornflexpakka af sjómanni nokkrum. Seinna sagði sjómaðurinn allt málið vera gabb, en það var aldrei hægt að sanna eða afsanna það því ekki fannst krókódíllinn né hræ af honum, en talið var að hann hefði fundið sér leið út í læk sem rann út í Norðfjarðará, en ólíklegt væri að hann hefði geta lifað það af að lenda í kaldri ánni.[6][7][8]
Sirkus krókódíllinn
[breyta | breyta frumkóða]Þegar fjölleikahúsið Circus de Espania kom til Íslands árið 1990 þá höfðu þau með sér í för ýmis dýr, þar á meðal krókódíl.[9]
Krókódílar í Húsavík
[breyta | breyta frumkóða]Árið 2001 vildi bæjarstjórinn í Húsavík flytja inn krókódíla til að hefja krókódílaeldi hér á landi, hugmyndin hefði verið sú að þeir gætu étið fiskiafganga og laðað inn ferðamenn. Rök voru fyrir því að heita vatnið hér á landi væri nóg til að skapa hentugar aðstæður fyrir dýrin.[10] Umræðan komst í fréttirnar hjá BBC í Bretlandi.[11] En ekkert varð úr því plani þar sem þeir fengu ekki leyfi fyrir innfluttningi.[12]
Tilvísanir
[breyta | breyta frumkóða]
- ↑ Jón Már Halldórsson (7. september 2006). „Getið þið sagt mér allt um krókódíla?“. Vísindavefurinn. Sótt 28. ágúst 2026.
- ↑ Freshie the croc dies at age 140 The Courier Mail, 24. mars 2010
- ↑ Jón Már Halldórsson (14. júní 2002). „Hver er munurinn á alligatorum og krókódílum“. Vísindavefurinn. Sótt 27. ágúst 2026.
- 1 2 3 4 5 6 Barbara Taylor (2005). CROCODILES [Skoðum náttúruna: KRÓKÓDÍLAR]. Þýðing eftir Björn Jónsson. Skjaldborg. ehf.
- ↑ Claire Brennan (21. ágúst 2013). „Crocodile hunting“. Queensland Historical Atlas. Sótt 27. ágúst 2026.
- ↑ Ágúst (19. júní 1990). „Lítill krókódíll týndur í Norðfirði“. Morgunblaðið. bls. 2.
- ↑ Dagfinnur (20. júní 1990). „Krókódíllinn í Kornflexpakkanum“. Alþýðublaðið. bls. 7.
- ↑ Kristinn H. Guðnason (23. desember 2018). „Krókódíllinn í Norðfjarðará“. DV. Sótt 29. ágúst 2026.
- ↑ „... Ekki spyrja mig af hverju“. Helgin. 18. ágúst 1990. bls. 12-13.
- ↑ BÞ (28. mars 2001). „Vilja krókódílaeldi“. Dagblaðið Vísir. bls. 2.
- ↑ „Iceland seeks waste-disposal crocs“ (enska). BBC. 5. september 2001.
- ↑ „Krókódílar Húsvíkinga og kvikindið hann Guðni Ágústsson“. Viðskiptablaðið. 8. ágúst 2017. Sótt 29. ágúst 2026.
