Klassísk hagfræði

Klassísk hagfræði er heiti á hagfræðistefnu sem varð til í lok 18. aldar og blómstraði langt fram á þá 19. Þessi stefna, oft kölluð klassíski skólinn, átti upphaf sitt með verkini Auðlegð þjóðanna eftir Adam Smith, sem er jafnan talið marka fæðingu frjálshyggjuhagfræðinnar.

Klassískir hagfræðingar eins og Smith, David Ricardo og John Stuart Mill mótuðu grundvallarkenningar um verðmæti, verðlag, framboð og eftirspurn, og tekjuskiptingu. Þeir lögðu áherslu á sjálfvirkni markaða og lágmarksafskiptasemi ríkisins (laissez-faire), sem skaut stoðum undir þróun kapítalisma á Vesturlöndum. Klassíska hagfræðin setti þannig grunninn að mörgum hugtökum nútímahagfræði og efnahagsstefnu, þótt síðar yrði hún áskoruð af m.a. marxískum og keynesískum kenningum.

Auðlegð þjóðanna

Klassíska tímabilið í hagfræði er jafnan talið hefjast með útgáfu ritsins An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations (Auðlegð þjóðanna) eftir Adam Smith árið 1776. Í því hafnaði Smith gildandi kenningum kaupskaparstefnunnar, betur þekktur sem merkantílismi, þar sem auðlegð var tengd við gullforða og jákvæðan viðskiptajöfnuð. Jafnframt tók hann aðra afstöðu en búauðgisstefnan, sem taldi raunverulegan arð og auðlegð fyrst og fremst spretta af afrakstri jarðar og landbúnaði, en leit iðnað og viðskipti að mestu sem afleiðingu þess.

Smith færði rök fyrir því að auðlegð þjóðar væri ekki gullforði konungs eða verslunarmagn einvörðungu, heldur framleiðslugeta samfélagsins og þjóðartekjur þess. Smith hélt því fram að verkaskipting, uppsöfnun fjármagns og frjáls viðskipti væru lykillinn að hagvexti. Einnig sýndi hann fram á að þegar einstaklingar elta eigin hagsmuni í frjálsu markaðskerfi þá myndast sjálfkrafa samhæfing sem leiðir til almannaheilla, hin fræga „ósýnilega hönd“ markaðarins. Hugmyndir Smiths um frjálsa samkeppni og fríverslun voru andstæða merkantílisma sem ríkjandi hafði verið, og smituðu út frá sér í stjórnmál og efnahagsstefnu um allan heim.

Auðlegð þjóðanna er nú talið eitt áhrifamesta hagfræðirit sögunnar og markaði tímamót sem upphaf klassíska hagfræðiskólans.

Saga og helstu fulltrúar

Klassísk hagfræði var í upphafi mótuð af Adam Smith, en fylgdi í kjölfarið heill kynslóð hugvitsmanna sem þróuðu kenningarnar áfram. Thomas Robert Malthus vakti athygli með fólksfjöldakenningu sinni í riti frá 1798, þar sem hann varaði við því að fólksfjölgun gæti farið fram úr matvælaframboðinu og leitt til fátæktar og hungursneyðar ef ekki kæmu náttúrulegar eða samfélagslegar hömlur til sögunnar.

David Ricardo dýpkaði kenningar Smiths með sínu verki On the Principles of Political Economy and Taxation árið 1817. David Ricardo er þekktastur fyrir kenningu sína um hlutfallslega yfirburði í utanríkisviðskiptum, sem segir að þjóðir eigi að sérhæfa sig í framleiðslu þeirra vara sem þær geti framleitt með tiltölulega minnum tilkostnaði og flytja annað inn, þannig hagnist allir á frjálsum viðskiptum. Jafnframt setti Ricardo fram ítarlega greiningu á landrentu; hann útskýrði hvernig rentur safnast hjá landeigendum þegar kornverð hækkar og ófrjórri landi er komið undir ræktun. Ricardo þróaði einnig vinnugildiskenninguna áfram og setti fram svonefnt járnlögmál um laun.

Framlag þessara frumkvöðla var staðfest í verkum John Stuart Mill, sem gaf út Frumatriði stjórnspekilegrar hagfræði árið 1848. Mill sameinaði og útfærði klassískar kenningar og fjallaði sérstaklega um verðmyndun á jafnvægisverði, um tekjudreifingu í samfélaginu og hlutverk ríkisvaldsins. Mill endurskoðaði þó síðar sumt í klassísku kenningunum, en árið 1869 vék hann t.d. frá svokallaðri launasjóðskenningu og það er oft talið marka lok klassíska tímabilsins. Klassísk hagfræði var ríkjandi í hagfræðilegri umræðu í Bretlandi fram undir 1870, þegar nýrri kenningar tóku að ryðja sér til rúms.

Meginkenningar

Ósýnilega höndin

Hið fræga hugtak „ósýnilega höndin“ er lýsandi fyrir trú klassískra hagfræðinga á sjálfsstýringu markaða. Adam Smith orðaði þessa hugmynd þannig að einstaklingar, með því að keppa að eigin hagsmunum í markaðsviðskiptum, stýra ómeðvitað framleiðslu og verðlagi á þann veg sem gagnast samfélaginu í heild. Smith lagði áherslu á að eiginhagsmunasemi einstaklinga og fyrirtækja, ef hún fær að njóta sín innan ramma samkeppni og eignarréttar, hagkvæmari nýtingar framleiðslugæða og aukinnar heildarvelferðar. Þessi hugsun tengist slagorðinu laissez-faire (látið gera) - Vincent de Gournay. Það fól í sér andstöðu við ríkisafskipti.

Klassísku hagfræðingarnir töldu því almennt að best færi á að hið opinbera héldi afskiptum af efnahagslífinu í lágmarki, markaðsöflin hefðu tilhneigingu til lengdar að sjálfvirks jafnvægis. Framboð og eftirspurn myndu í frjálsum viðskiptum finna sitt jafnvægi og verð myndu endurspegla skort og óskir neytenda. „Ósýnilega höndin“ er grunnskýring á sjálfsstýringu markaða. Þó var einnig viðurkennt að markaðir væru ekki gallalausir, Jafnframt gerði Adam Smith ráð fyrir afmörkuðu hlutverki ríkisins þar sem markaðir ráða illa við verkefnin, þ.e. þjóðarvörn, réttarríki og vernd eignarréttar, og opinberar framkvæmdir og stofnanir sem hafa eðli almannagæða eða náttúrulegrar einokunar.

Vinnugildiskenningin

Önnur lykilhugmynd klassískrar hagfræði er vinnugildiskenningin, sem segir að verðmæti vöru ráðist til lengdar af því vinnumagni sem fór í framleiðslu hennar. Adam Smith setti fyrst fram hugmyndina á 18. öld með greiningu sinni á „náttúrulegu verði“ vara, sem byggðist á eðlilegum launum, rentu og hagnaði.

David Ricardo þróaði kenninguna frekar í Principles of Political Economy and Taxation og hélt því fram að vinnukostnaður væri meginákvörðunarþáttur langtímaverðs. Þótt kenningin hafi verið umdeild varð hún lykilatriði í klassískri hugsun og síðar grundvöllur í gagnrýni Karl Marx, sem taldi að allur hagnaður kapítalista væri arður af vinnu launafólks.

Tekjuskipting og framleiðsluþættir

Klassískir hagfræðingar skoðuðu ekki aðeins verðlag og framleiðslu, heldur einnig hvernig afrakstri framleiðslunnar væri skipt milli samfélagshópa. Þeir skilgreindu þrjá helstu framleiðsluþætti, vinnuafl, land og fjármagn sem samsvaruðu þremur tekjuflokkum: launum, rentu og hagnaði.

Adam Smith taldi þjóðartekjur byggja á samspili þessara þátta, en David Ricardo setti fram kenningu um tekjudreifingu þar sem aukinn hlutur eins hóps drægi úr hlut annarra. Thomas Malthus bætti við spá um að fólksfjölgun myndi þrýsta launum niður í framfærslugrunn og draga úr hagnaði, en Ricardo taldi að aukin renta landeigenda gæti á endanum stöðvað hagvöxt.

Klassísk hagfræði greindi þannig efnahagslífið í hópa verkafólks, kapítalista og landeigenda og lagði grunn að síðarri umræðu um tekjuskiptingu, stéttir og framleiðni.

Gagnrýni á klassíska hagfræði

Klassísk hagfræði fékk mikla gagnrýni, bæði frá samtímamönnum og síðar. Karl Marx byggði á sumum hugmyndum klassísku hagfræðinganna en gagnrýndi þær jafnframt harðlega. Hann tók undir vinnugildiskenninguna en hélt því fram að klassíkerar hefðu ekki séð að ef vinna skapar öll verðmæti, þá hlýtur hagnaður fyrirtækja að stafa af því að launafólk fái ekki greidd fullt verðmæti vinnu sinnar. Í Auðmagninu (Das Kapital, 1867) skilgreindi hann virðisauka sem það gildi sem verkamaður skapar umfram eigin laun og rennur til kapítalistans. Marx taldi klassíska hagfræðinga líta á kapítalismann sem náttúrulögmál, en í raun væri hann tímabundið stig í þróun samfélagsins. Gagnrýni hans lagði grunn að marxískri hagfræði, sem fjallar um stéttabaráttu og innri mótsagnir kapítalíska kerfisins.

Upp úr 1870 komu fram nýklassískir hagfræðingar eins og William Stanley Jevons, Carl Menger og Léon Walras, sem leystu klassísku kenningarnar af hólmi með jaðarnytjakenningunni. Hún byggði á því að verðmæti ræðst af nyt neytandans af síðustu einingunni sem hann neytir, fremur en vinnunni sem fór í framleiðsluna. Þeir þróuðu einnig jaðarafköstukenningu, þar sem hver framleiðsluþáttur fær greitt í samræmi við framlag sitt. Þannig breyttist áherslan frá vinnu og framleiðslu yfir í val og nyt einstaklingsins.

Á 20. öld gagnrýndi John Maynard Keynes svo klassísku kenningarnar enn frekar. Í bók sinni Almenn kenning um atvinnu, vexti og peninga frá árinu 1936 sýndi hann fram á að markaðurinn gæti festst í langvarandi atvinnuleysi vegna skorts á heildareftirspurn. Lausnin væri virkari hagstjórn, þar sem ríkið eykur útgjöld til að örva eftirspurn og atvinnu. Þetta leiddi til Keynesísku byltingarinnar, sem breytti efnahagsstefnu margra ríkja og dró úr trú á sjálfvirku jafnvægi markaða.

Áhrif á nútíma hagfræði

Klassíska hagfræðin hefur skilið eftir sig djúp spor í þróun hagfræðigreinarinnar og efnahagsstefnu nútímans. Í fyrsta lagi mótaði hún viðfangsefni hagfræðinnar, klassíkerar sem skilgreindu grundvallarspurningar um framleiðslu, skilvirkni, verðmyndun, hagvöxt og tekjudreifingu sem enn eru meginviðfangsefni fræðinnar. Áhersla þeirra á frjáls markaðsöfl og samkeppni lagði grundvöll að síðarmeiri kenningum um markaðshagkerfi og stjórnmálastefnum sem hvetja til viðskiptafrelsis. Enn í dag byggja frjálslyndar efnahagsstefnur, t.d. fríverslunarsamninga, einkavæðingar og afregluvæðingar, á röksemdum sem rekja má til hugmynda Smith og félaga um „ósýnilegu höndina“ og yfirburði markaðslausna. Þá er kenning Ricardos um hlutfallslega yfirburði enn hornsteinn í alþjóðahagfræði og réttlæting frjálsra viðskipta á okkar tímum.

Í öðru lagi hefur klassísk hagfræði haft áhrif á hagræna aðferðafræði og kenningar. Þótt formlegt lýkan klassískrar hagfræði hafi verið þróað áfram og endurbætt af nýklassískum og síðar fræðimönnum, þá lifa margar kjarnahugmyndir áfram. Hugmyndin um sjálfvirkt jafnvægi markaða birtist t.d. í nútíma nýklassískum kenningum og sérstaklega svonefndri nýklassískri þjóðhagfræði, þar sem gert er ráð fyrir að hagkerfið leiti jafnvægis við fulla atvinnu til lengdar og að ríkisafskipti trufli frekar en styðji stöðugleika. Jafnframt er peningamagnskenningin, sem á rætur hjá klassískum hugmyndum Davids Hume og fleiri, enn grundvallaratriði í peningamálahagfræði (t.d. hjá monetaristum á borð við Milton Friedman). Hagvaxtarkenningar nútímans taka enn mið af áherslum Smiths og klassískra hagfræðinga á fjármunamyndun, verkaskiptingu og tækni; í Solow-líkaninu er langtímahagvöxtur skýrður með aukinni framleiðni, tækninýjungum og uppsöfnun fjármuna atriði sem klassíkerar höfðu þegar bent á.

Í þriðja lagi hefur klassísk hagfræði haft djúp áhrif á stjórnmálaumræðu og efnahagsstefnu. Kenningar klassískra hagfræðinga voru grundvöllur fræðilegrar réttlætingar kapítalisma, og tengdust sókn lýðræðis- og borgaralegra réttinda á 18. og 19. öld. Trúin á að einstaklingsframtak og frjáls markaður stuðli að almannaheill er grundvallarhugmynd í hinni frjálshyggjuhefð (klassísk frjálshyggja). Sú hefð lifir enn í umræðu um hlutverk ríkisins spurningar á borð við „hversu langt á ríkið að ganga í afskiptum?“ og „hvernig tryggjum við samkeppni?“ eru arfur frá klassískum hagfræðingum. Jafnframt má segja að klassísk hagfræði hafi verið fyrsti vísirinn að hagstjórn í nútímaskilningi.

Klassíska hagfræðin hefur fræðilega séð bæði sjálfstætt sögulegt gildi og veitir innblástur fræðimanna í dag. Klassísk hagfræði setti grunninn að hagfræðinni sem fræðigrein: Hún [skilgreindi viðfangsefni hennar, aðferðir og grunngildi að miklu leyti. Þótt hagfræðin hafi þróast og breyst, stendur arfleifð klassískra hagfræðinga enn vörð um þá hugsun að hagkerfi manna stjórnist af ákveðnum lögmálum sem hægt er að greina og skýra. Sú hugsun að einstaklingar sem keppa að sinni eigin velferð geti ómeðvitað tryggt almannahag er enn áhrifamikil og umdeild í hagfræðilegri umræðu.