Næring

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
„Matarpíramídi“ framleiddur af USDA.

Næring er það þegar frumum og lífverum er gefið nauðsynlegt efni (í formi matar) til þess að lifa af. Hægt er að koma í veg fyrir og draga úr mörgum heilsuvandamálum með hollustufæði.

Mataræði lífverunnar er það sem hún étur og ræðst af því sem lífverunni líkar vel við að éta. Næringarráðgjafar eru einstaklingar sem sérhæfa sig í næringarfræði, áætlanagerð máltíða, efnahagsmálum, undirbúningi og svo framvegis. Þeir eru útlærðir til að gefa einstaklingum (bæði heilbrigðum og veikum) og samtökum örugg ráð um hvað er best að borða.

Vont mataræði getur verið hættulegt heilbrigði einstaklingsins og valdið sjúkdómum eins og skyrbjúg, taugakröm og prótínkröm og sjúkdómum sem ógna heilbrigði eins og offitu og efnaskiptaheilkennum auk þess þrálátra kerfabundinna sjúkdóma eins og hjarta- og æðasjúkdóma, sykursýki og beinþynningu.

Næringarefni[breyta]

Aðalgrein: Næringarefni
Tegund næringaefna
  1. undirstöðufrumefni
    1. orkuundirstöðufrumefni
    2. önnur undirstöðufrumefni
  2. snefilefni

Höfuðtegundur næringarefnanna eru sjö: fita, kolvetni, prótín, steind, trefjaefni, vatn og vítamín. Þessar næringarefnistegundur má flokkað sem undirstöðufrumefni (sem maður þarf í miklu magni) eða snefilefni (sem maður þarf minna af). Undirstöðufrumefni samanstanda af kolvetni, trefjaefni, prótínum og vatni. Snefliefni eru vítamín og steindir.

Undirstöðufrumefnin (fyrir utan trefjaefni og vatn) gefa orku sem er mæld með Júlum eða kílókaloríum. Kolvetni og prótín gefa 17 kJ (4 kkal) af orku á hvert gramm og fitur gefa 37 kJ (9 kkal) á hvert gramm.[1] Vítamín, steindir, trefjaefni og vatn gefa enga orku en eru öll nauðsynleg af öðrum ástæðum.

Kolvetnis- og fitusameindir samanstanda af kolefnis-, vetnis- og súrefnisfrumeindum. Kolvetni getur verið einfaldar einsykrur (glúkósi, frúktósi og galaktósi) eða flóknar fjölsykrur (mjölvi). Fitur eru þríglýseríð gerð úr fitusýrueinliðum festum við glýseról. Sumar en ekki allar fitusýrur eru nauðsynlegar í mataræðinu, það er að segja að þær geti ekki myndast í líkamanum. Prótínsameindir innihalda niturfrumeindir. Einliður prótínsins sem innihalda nitur eru amínósýrur, á meðal þeirra eru sumar nauðsynlegar amínósýrur. Þær eru ekki notaðar í efnaskiptum. Ef þær eru notaðar sem orka íþyngir losun nitursins nýrum.

Önnur snefliefni eru andoxunarefni (e. antioxidants) og jurtaefni (e. phytochemicals).

Flestar matvörur innihalda blöndu allra næringarefnistegunda. Maður þarf sum næringarefni reglulega en önnur öðru hverju. Ójafnvægi næringarefna geta valdið heilsubresti (bæði ofgnótt eða skortur næringarefnis).

Næringarkvilli[breyta]

Aðalgrein: Næringarkvilli

Næringarkvilli eða eldiskvilli er hvers kyns sjúkdómur sem leggst á menn (og dýr) vegna ójafnvægis í fæði, það er að segja vannæringar eða ofnæringar af einhverju tagi.

Sjúkdomar vegna næringarkvilla[breyta]

Næringarefni Skortur Ofgnótt
orka sultur, kröm offita, sykursýki, hjarta- og æðasjúkdómur
einföld kolvetni ekkert sykursýki, offita
flókin kolvetni ekkert offita
mettuð fita lágt magn kynhormóna [2] hjarta- og æðasjúkdómur (að sögn flestra lækna og næringarfræðinga)
transfita ekkert hjarta- og æðasjúkdómur
ómettuð fita ekkert offita
fita vanupptaka vítamína sem leysast upp í fitu, kanínusultur (ef prótínneysla er mikil) hjarta- og æðasjúkdómur (að sögn sumra)
omega 3-fítur hjarta- og æðasjúkdómu blæðing
omega 6-fítur ekkert hjarta- og æðasjúkdómu, krabbamein
kólesteról ekkert hjarta- og æðasjúkdómu (að sögn margra)
prótín prótínkröm kanínusultur
natrín natríumskortur natríumdreyri, háþrýstingur
járn blóðleysi skorpulifur, hjartasjúkdómur
joð keppur, vanvirkni skjaldkirtils joðeituráhrif (keppur, vanvirkni skjaldkirtils)
A-vítamín augnkríma og náttblinda, lágt magn testósteróns A-vítamíneitrun (skorpulifur, hárlos)
B1-vítamín taugakröm
B2-vítamín sprungur á húðinni og þokuglæra
B3-vítamín húðkröm meltingartruflun, hjartsláttartruflun, fæðingargallar
B12-vítamín mergruni
C-vítamín skyrbjúgur niðurgangur sem saknar vessaþurrðar
D-vítamín beinkröm D-vítamíneitrun (vessaþurrð, uppköst, hægðatregða)
E-vítamín taugasjúkdómar E-vítamíneitrun (storkuvari: of mikil blæðing)
K-vítamín blæðing
kalsín beinþynning, kalkkrampi, carpopedal spasm, raddbandakrampi, hjartsláttartruflun þreyta, geðlægð, óreiða, lystarleysi, ógleði, uppköst, hægðatregða, brisbólga, ofsamiga
magnesín háþrýstingur þróttleysi, ógleði, uppköst, öndurarvandamál og blóðþrýstingsfall
kalín kalíumbrestur, hjartsláttartruflun blóðkalíumhækkun, hjartsláttur

Tengt efni[breyta]

Tenglar[breyta]

Norrænt rit um næringarráðgjöf

Heimildir[breyta]

  1. Berg J., J.L. Tymoczko og L. Stryer, Biochemistry 5. útg. (San Francisco: W.H. Freeman, 2002): 603.
  2. http://deepfitness.com/705/The-Big-T-How-Your-Lifestyle-Influences-Your-Testosterone-Levels.aspx