Fruma

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Mynd af innri gerð plöntufrumu, einnig sjást heiti á flestum líffærum frumunar.

Frumur eru smæstu, lifandi byggingareiningar lífvera, þ.e.a.s. allar lífverur eru gerðar úr frumum. Til eru lífverur sem eru einungis ein fruma og nefnast þær einfrumungar en að öðrum kosti fjölfrumungar. Frumum er almennt skipt í dýrafrumur og plöntufrumur. Þær geta verið sérhæfðar, t.d. taugafrumur og veffrumur. Stærsta fruma mannsins er okfruma.

Samsetning[breyta]

Um 70% frumna er vatn. Um 1% eru ólífrænar jónir m.a. kalíum, natríum, magnesíum og kalsíum. Afgangurinn er ýmsar lífrænar sameindir m.a. lípíð, kolvetni, prótín og kjarnsýrur.

Frumulíffæri[breyta]

Frumulíffæri eru ýmsar sérhæfðar starfseiningar frumunnar sem sinna ólíkum hlutverkum og eru þau nokkur talsins (sjá mynd):

Í hverri frumu er einn eða fleiri kjarnar sem innihelda litninga. Frumur eru nefndar heilkjörnungar ef þær hafa skýrt afmarkaðan kjarna með kjarnahimnu en ella eru þeir nefndir dreifkjörnungar. Í kjörnum eru kjarnakorn sem mynda RNA við frumuskiptingu.

  • Umfrymi nefnist vökvi sem þekur rýmið milli frumulíffæranna. Umfrymið stjórnar umferð efna innan frumunnar á milli frumulíffæranna og í gegnum frumuhimnuna. Um umfrymið hríslast frymisnet sem getur annað hvort verið slétt eða kornótt eftir tegund frumunnar.
  • Ríbósóm (netkorn eða ríplur) er gerð úr rRNA og prótínum. Hlutverk þeirra er að mynda prótín eftir forskrift mRNA, annað hvort til neyslu innan frumunnar eða til útflutnings.
  • Golgikerfi (golgiflétta eða frymisflétta) eru klasar sekkja, seytibóla, efna sem fruman ætlar til útflutnings t.d. á mjölva, fitu eða úrgangsefnum. Golgikerfi geta einnig verið sekkir leysikorna sem sundra ónothæfum frumulíffærum.
  • Safabólur eru oftast nær litlar í dýrafrumum en stórar í plöntufrumum.
  • Hvatberar Eru prótin stönglar sem næra frumukjarni með næringu til að framleiða DNA.

Í dýra- og plöntufrumum er valgegndræp frumuhimna, þ.e.a.s. hún „velur“ hvaða efni ferðast í gegn. Frumuhimnan er aðallega gerð úr fituefni sem nefnist fosfólípíð, og prótínum.

Frumuveggur er ysta verndarlag plöntufrumna gert úr beðma og pektíni. Eins og nafnið gefur til kynna er það eins konar styrktarlag frumunnar og liggur hann utan við frumuhimnuna í plöntufrumum.

Tengt efni[breyta]

Tenglar[breyta]

Vísindavefurinn[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist