Forseti Íslands

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Forsetaskjaldarmerki

Forseti Íslands er þjóðhöfðingi og æðsti embættismaður lýðveldisins Íslands. Forsetinn er þjóðkjörinn til fjögurra ára í senn og er eini embættismaðurinn sem kjörinn er í beinni kosningu. Samkvæmt stjórnarskrá Íslands er forsetinn æðsti handhafi framkvæmdavaldsins og annar handhafi löggjafarvaldsins. Í reynd er þátttaka forsetans í löggjöf eða stjórnarathöfnum yfirleitt aðeins formsatriði þannig að hann hefur ekki aðkomu að efni löggjafar eða stjórnarathafna. Þó er viðurkennt að hann getur haft áhrif á stjórnarmyndunarviðræður og jafnvel skipað utanþingsstjórn ef aðstæður til þess eru uppi. Jafnframt hefur forsetinn vald til þess að synja lagafrumvarpi frá Alþingi staðfestingar og leggja það í dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu en á það hefur reynt í þrisvar sinnum í sögu embættisins. Í fjarveru forsetans fara forsætisráðherra, forseti Alþingis og forseti Hæstaréttar saman með vald forsetans.

Flest störf forsetans eru táknræn og er stundum sagt um embættið að það eigi að vera sameiningartákn þjóðarinnar. Á meðal hefðbundinna embættisverka forsetans er að flytja þjóðinni ávarp á nýársdag, að ávarpa Alþingi við setningu þess jafnframt því sem forsetinn setur Alþingi formlega, að veita fálkaorðuna og ýmis verðlaun á vegum embættisins og félagasamtaka. Forsetinn tekur einnig á móti erlendum þjóðhöfðingjum og öðrum hátt settum gestum í opinberum heimsóknum á Íslandi og fer sjálfur í opinberar heimsóknir til annara ríkja. Aðsetur forseta Íslands er á Bessastöðum á Álftanesi en embættið hefur jafnframt skrifstofu í húsinu Staðastað við Sóleyjargötu 1 í Reykjavík. Afmælisdagur forsetan hverju sinni er Íslenskur fánadagur.

Frá tilurð embættisins við lýðveldisstofnunina 17. júní 1944 hafa fimm einstaklingar gegnt embættinu. Þeirra fyrstur var Sveinn Björnsson. Árið 1980 var Vigdís Finnbogadóttir kjörin forseti Íslands og varð þar með fyrsti kvenkyns þjóðkjörni þjóðhöfðinginn í heiminum. Núverandi forseti er dr. Ólafur Ragnar Grímsson, sem situr sitt fimmta kjörtímabil.

Kjörgengi[breyta]

Forsetaefni skal skv. stjórnarskránni og lögum um framboð og kjör forseta Íslands vera minnst 35 ára auk þess að uppfylla sömu skilyrði og gerð eru um kosningarétt til Alþingis, að fráskildu búsetuskilyrðinu, en samkvæmt því þarf að eiga lögheimili á Íslandi til að eiga kosningarétt. Ekki er gerð krafa um trú forseta, hann getur staðið utan trúfélaga ef því er að skipta.

Hlutverk forseta[breyta]

  • Þingsetning
  • Staðfesting laga
  • Nýársávarp
  • Orðuveiting
  • Móttaka og opinberar heimsóknir til erlendra þjóðhöfðingja
  • Stjórnarmyndun (ef þingflokkar ná ekki saman um myndun ríkisstjórnar)

Ímynd forseta[breyta]

  • Sameiningartákn þjóðarinnar
  • Verndari íslenskrar menningar
  • „Landkynning“

Synjun forseta á staðfestingu frumvarps til laga um fjölmiðla 2004[breyta]

Ólafur Ragnar Grímsson neitaði fyrstur forseta Íslands að staðfesta lagafrumvarp vorið 2004. Um var að ræða frumvarp að lögum um fjölmiðla (fjölmiðlafrumvarpið). Ákvörðunin var umdeild, en Alþingi tók í framhaldi frumvarpið af dagskrá, þ.a. ekki þótti nauðsynlegt að leggja það fyrir dóm þjóðarinnar í þjóðaratkvæðagreiðslu, eins og gera bar skv. stjórnarskrá Íslands.

Forsetar[breyta]

# Forseti tók við embætti Lausn frá embætti Sat í Kjörtímabil aldur í forsetatíð
1. Sveinn Björnsson 17. júní 1944 25. janúar 1952 2.778 daga 2 63 til 70 ára
2. Ásgeir Ásgeirsson 1. ágúst 1952 1. ágúst 1968 5.844 daga 4 58 til 74 ára
3. Kristján Eldjárn 1. ágúst 1968 1. ágúst 1980 4.383 daga 3 51 til 63 ára
4. Vigdís Finnbogadóttir 1. ágúst 1980 1. ágúst 1996 5.844 daga 4 50 til 66 ára
5. Ólafur Ragnar Grímsson 1. ágúst 1996 Enn í embætti 6.380 daga 4 53 ára

Sveinn Björnsson lést í embætti. Varahandhafar forsetavalds fóru með völd forseta fram að innsetningu Ásgeirs Ásgeirssonar í embættið þann 1. ágúst sama ár.
Til og með 23. mars 2014. Ef Ólafur Grímsson situr út kjörtímabilið verða þetta 7304 dagara í embætti. Dagar sem Ólafur er handhafi forsetavald eru nokkuð færri því forsetinn afhendir öðrum forsetavaldið við brottför frá landinu.

Tenglar[breyta]