Navajó indíánar

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Myndir af Navajó indíánum

Navajó Indíánarnir eru stærsti viðurkenndi hópur frumbyggja í Bandaríkjunum með íbúafjölda yfir 300.000 manns. Navajó Indíánarnir eru með sína eigin ríkisstjórn sem stjórnar Navajó verndarsvæðinu sem er staðsetta á svokölluðu Four Corners svæði, þetta er svæðið þar sem fylkin Colorado , New Mexico, Arizona og Utah mætast. Flestir Navajó indíánar tala upprunalegt tungumál þeirra, navajóísku og einnig ensku.[1] Stærstur hluti Navajó indíána býr í Arizona eða um 140.000 manns og New Mexico, um 100.000 manns. Meira en þriðjungur allra Navajó indíána býr í þessum tveimur fylkjum.[2]

Árdagar Navajo indíánanna[breyta]

Til að byrja með voru Navajó indíánarnir að mestu leiti svokallaðir veiðimenn og safnarar. Þetta breyttist að miklu leiti á 16. og 17. öld þegar Spánverjar komu til Ameríku, þá hófu Navajó índíánarnir að halda kindur sér til matar og klæða, í stað þess að veiða sér til matar. Þetta gerði það að verkum að Navajó þjóðin blómstraði og fjölgaði talsvert.[3]

Stríð við Spánverja og Bandaríkjamenn[breyta]

Á 17. öld var það algengt að ungir Navajó karlmenn sem ætluðu að stofna sinn eigin ættbálk, reyndu að stela fé frá nálægum ættbálkum eða frá spánverjum. Spánverjar svöruðu þessu með því að ræna bæði Navajó fólkinu sjálfu, til að selja í þrælahald, og einnig löndum þess. Árið 1804 lýstu Navajó indíánarnir yfir stríði á hendur Spánverjum. Spánverjar unnu blóðugan sigur á Navajó fólkinu, þar sem þeir brenndu akra, stálu kindum og öðrum dýrum og rændum ótal mörgum Navajó konum og börnum. Það var síðan árið 1821 sem 24 Navajóar voru stungnir til bana á vopnahlés ráðstefnu er þeir reyktu friðarpípur sínar.[3]

Um miðja 19. öldina byrjuðu síðan útistöður Navajó indíánanna við Bandaríkjamenn fyrir alvöru. Í aðalhlutverki þar var bandaríski hershöfðinginn James H. Carleton. Hann fyrirskipaði mönnum sínum með Kit Carlton í farabroddi, að ráðast á Navajó svæðin og brenna þar akra og heimili Navajó indíánanna. Árið 1864, eftir þessar miklu ofsóknir á hendur indíánanna voru um 9000 Navajó menn, konur og börn neydd til þess að ganga um 480 kílómetra að Fort Sumner herstöðinni í New Mexikó. Þar var þeim lofað mat, vatni og húsaskjóli. Þetta gekk þó ekki alveg eftir og áttu yfirvöld í erfiðleikum með að sjá öllum fyrir nauðsynum og gerði þetta að verkum að sjúkdómar blossuðu upp og mikið af fólki dó. Það var síðan fjórum árum seinna, árið 1868 sem samið var um að eftirlifandi Navajóar fengu að fara aftur á verndarsvæði á hluta af heimalöndum þeirra.[3]

Navajó leynikóðinn[breyta]

Navajó leynikóðinn var fyrirbæri sem varð til í seinni heimstyrjöldinni. Þetta var ákveðinn herkóði sem lítill hópur af Navajó mönnum bjó til og notaði fyrir Bandaríska herinn. Kóðinn var búinn til úr frummáli Navajó indíánanna, sem hentaði vel enda er tungumálið mjög sérstakt og aðeins talað á tiltörulega litlu svæði í Bandaríkjunum. Þetta gerði það að verkum að mjög erfitt var fyrir óvininn að leysa úr kóðanum og sumir hafa farið svo langt að segja að þetta sé eini kóðinn sem óvinurinn hafi aldrei ráðið.[4] Þessir svokölluðu Navajo kóða hvíslarar (e. Navajo code talkers.) tóku þátt í öllum áhlaupum bandaríska hersins í Kyrrahafinu á árunum 1942-45. Howard Connor majór innan bandaríska hersins hélt því fram að ef ekki hefði verið fyrir Najavó indíánanna og kóðann þeirra þá hefðu bandaríkjamenn aldrei sigrað áhlaupið á Iwo Jima ströndina, sem er ein frægasta orrusta okkar tíma.[5]

Saga þessa kóða hvíslara var hinsvegar leyndarmál í fjöldamörg ár, vegna þess að Bandarísk stjórnvöld töldu kóðann varða öryggi landsins og héldu honum leyndum. Það var síðan ekki fyrr en 17. september árið 1992 sem hvíslararnir fengu loks sína viðurkenningu sem þeim var veitt í Pentagon herstöðinni í Washington D.C.[5]

Fáni Navajó þjóðarinnar

Fáni Navajó[breyta]

Fáni Navajó fólksins var hannaðar af Jay R. Degroat, Navajóa frá Mariano Lake í New Mexico. Hönnun hans var valin úr yfir 140 innsendra hönnunna og var formlega tekin í notkun þann 21. maí árið 1968. Ljós brúna svæðið táknar núverandi verndarsvæði Navajó indíánanna á meðan það dökkbrúna táknar hið gamla frá samningnum sem gerður var árið 1868. Inn í hvíta hringnum í miðjunni sést síðan sól yfir uppskeru og dýrum, sem táknar landbúnaðar lifnaðarhátt Navajó indíánanna. Síðan sést einnig hefðbundið Navajó hús við hliðina á nútíma heimili. Á milli tjaldsins og hússins er síðan lítill olíbrunnur sem táknar tekjumöguleika ættbálksins.[5]

Navajó kona sýnir sérstaka ull Churro kindarinnar

Vefnaður[breyta]

Vefnaður Navajó indíánanna hefur á síðari árum orðið gríðarlega frægur. Teppin sem þeir ófu voru af hæsta gæðaflokki. Þessi teppi gátu haldið á þeim hita og voru sum jafnvel vatnsheld. Þau voru því mikilvægur liður í afkomu Navajóanna bæði vegna notagilda þeirra og einnig vegna þess að þeir gátu selt þau til annarra indíána ættbálka. Ástæðan fyrir því að teppin voru af svo háum staðli er tegundinn af kind sem Navajóarnir fengu ullina af. Þessir kindur voru svokallaðar "Churro" kindur sem að Spánverjar höfðu komið með til Ameríku á 16. öld. Kindur þessar eru mjög harðgerðar og gátu léttilega lifað af í hrjóstrugri eyðimörkinni og voru þær mjög loðnar og ullin var einnig síð. Ullinn var líka nokkurn vegin laus við alla fitu og gerði þetta allt saman að verkum að hún var mjög hentug í að vefa teppi.[6]

Silfursmíði[breyta]

Silfursmíði hefur verið stór partur af menningu Navajó indíánanna síðan um miðja 19. öld. Það var maður að nafni Adsiti Sani sem var fyrstur Navajóa til þess að fullkomna þessa listgrein. Hann hóf síðan að kenna öðrum Navajóum að vinna með silfur og um 1880 voru Navajóarnir farni að búa til hálsmen, armbönd, og tóbaks flöskur. Seinna bættu þeir við eyrnalokkum, beltissylgjum og svokölluðum "squash blossom" hálsmenum sem eru í dag líklega frægasti silfur munur Navajó indíánanna. Þessi hálsmen eru bæði notuð við hefðbundnar ættbálka athafnir og einnig til þess að selja ferðamönnum og græða á.[7][8]

Frægir Navajóar[breyta]

Heimildir[breyta]

  1. Census: Navajo enrollment tops 300,000.. Sótt 21. september 2013.
  2. Navajo population.. Sótt 21. september 2013.
  3. 3,0 3,1 3,2 The Navajo ancient roots.. Sótt 21. september 2013.
  4. The Navajo code talkers.. Sótt 22. september 2013.
  5. 5,0 5,1 5,2 Navajo history.. Sótt 22. september 2013.
  6. Navajo weaving.. Sótt 24. september 2013.
  7. Navajo Silversmith History.. Sótt 23. september 2013.
  8. Navajo Silversmiths.. Sótt 23. september 2013.