Kóngalax

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Kóngalax
Oncorhynchus tshawytscha.png
Vísindaleg flokkun
Ríki: Dýraríkið (Animalia)
Fylking: Seildýr (Chordata)
Flokkur: Geisluggar (Actinopterygii)
Ættbálkur: Laxfiskar (Salmoniformes)
Ætt: Laxfiskaætt (Salmonidae)
Ættkvísl: Oncorhynchus
Tegund: O. tshawytscha
Tvínefni
Oncorhynchus tshawytscha
(Walbaum, 1792)
Útbreiðsla Kóngalax
Útbreiðsla Kóngalax

Kóngalax (fræðiheiti: Oncorhynchus tshawytscha) er stærsta tegundin í ættbálki laxfiska.

Útbreiðsla[breyta]

Hann lifir við strendur Norður–Kyrrahafs og dreifist um stórt svæði, allt frá Ventura ánni í Kaliforníu og upp til Point Hope í Norður–Alaska í Austur–Kyrrahafi og frá Hokkaido eyju í Japan og upp til Anadyr ár í Rússlandi í Vestur–kyrrahafi. Hann hefur þó horfið af stórum landsvæðum þar sem hún blómstraði áður fyrr en það á þó aðallega við um svæði í Norður–Ameríku. Má þar einkum nefna átroðning manna sem hefur valdið því að laxinn hefur þurft að yfirgefa fyrri heimkynni, aðallega vegna bygginga stífla sem hafa eyðilagt búsvæði hanns. [1].

Útlit[breyta]

Kóngalaxinn getur orðið allt að einn og hálfur metri að lengd en algeng lengd hans er um 80 sentimetrar. Þyngsti kóngalax sem veiðst hefur vó um það bil 61 kíló. Það er þó ekki algeng þyngd en vanalegt er að laxinn fari yfir 18 kíló. Útlit hanns er breytilegt eftir því hvar hann er hverju sinni. Þegar hann er í sjó hefur hann blá-grænt bak með silfraða síðu, með litlar svartar doppur á sporði og baki og gómur neðri kjálka er svartur að lit. Þegar að laxinn snýr svo aftur úr sjónum og upp í árnar til þess að fjölga sér verður hann brúnn eða rauður á lit. Litabreytingin verður mun meiri hjá hængnum en hrygnunni, kjaftur hængsins verður króklaga og bak hans verður kúpt. Kjöt laxins er rautt en ekki bleikt eins og hjá öðrum löxum, kjötið getur þó stundum verið hvítt sem er sjaldgæft en bragðast alveg eins og það rauða [2].

Lífsferill og lifnaðarhættir[breyta]

Til eru tvær gerðir af kóngalaxi, annars vegar er það hin svokallaða straum–týpa og hinsvegar sjó–týpa. Munurinn á þeim er ekki ýkja mikill en hann felst í því að straum–laxinn er lengur í ánum eftir að hann klekst úr eggi heldur en sjó–laxinn. Sjó–laxinn kemur oftast í enda sumars og í byrjun hausts upp í árnar til þess að hrygna, þeir koma þó á öllum tíma árs þó svo að þessi tími sé algengastur en straum–laxinn kemur mest á vorin og í byrjun sumars, þetta hegðunarmynstur má rekja til þess að flóð og þurrkar eru algengari í suðurhluta Bandaríkjanna og því er sjó–laxinn aðallega að finna þar á meðan straum–laxinn finnst norðar þar sem hann getur dvalið lengur í ánum eftir að hann hefur klakist úr eggi[3]

Lífsferill hópanna er sá sama fyrir utan þann tíma sem þeir dvelja í ánum til að byrja með. Eftir að hafa eytt byrjun ævi sinnar í ám (allt frá þremur mánuðum og upp í tvö ár), flytjast kóngalaxar á haf út þar sem að þeir eru við fæðu. Þeir halda sig þó að mestu nálægt ströndinni þó svo að vitað sé um dýr sem hafa farið allt að 1600 km frá landi. Megin uppistaða í fæðu kóngalaxins þegar að hann er ungur eru krabbadýr, vatna- og þurrlendisskordýr. Þegar laxinn stækkar og eldist nærist hann aðallega á öðrum fiskum eins og til dæmis lýsu og makríl. Þegar að laxinn hefur náð að stækka og dafna í hafinu, snýr hann aftur upp í sömu á og hann klaktist úr eggi til þess að fjölga sér. Algengast er að þetta gerist þegar að hann hefur verið í hafinu í um það bil tvö til fjögur ár en allt veltur þetta á því hvenær dýrið verður kynþroska (það getur verið allt frá tveggja ára aldri til sjö ára aldurs). Þegar að hrygnan hefur fundið stað í ánni til þess að hrygna grefur hún nokkrar holur sem hún hrygnir svo í en hver hrygna getur hrygnt allt að 3.000 til 14.000 eggjum. Þegar hrygnan hefur hrygnt eggjum sínum, gætir hún þeirra þar til að hún drepst, hængurinn fer og finnur næstu hrygnu en að lokinni hrygningartíð drepst hann líka[4].

Hængur á hrygningartímabili

Stjórnun veiða[breyta]

NOAA Fisheries, Pacific and North Pacific Fishery Management Councils, og Alaska Department of Fish and Game eru þær stofnanir sem halda mest utan um veiðar á kóngalaxi í heiminum. Þessar stofnanir fara yfir veiðitölur síðasta fiskveiðiárs, í samræmi við þær og með tilliti til stofnstærðar gefa þær út kvóta á laxinum. Markmið þeirra er að leyfa veiðimönnum að veiða eins mikið og mögulega er án þess að skaða stofninn með ofveiði, ásamt því að stuðla að því að þeir stofnar sem eru í lágmarki á ákveðnum svæðum geti fengið að dafna á ný með því að minnka veiðar á þeim svæðum. Stofnanirnar meta hversu mikill hrygningafiskur þarf að sleppa í gegn til þess að stofnstærðin viðhaldist og því er það einnig tekið með inn í reikninginn þegar kvótanum er úthlutað [5].

Veiðar og markaður[breyta]

3 stærstu veiðiþjóðir heims á kóngalaxi frá 1950-2010 samkvæmt FAO

Eins og fyrr segir lifir kóngalaxinn í Kyrrahafi og þær þjóðir sem hafa stundað mestar veiðar á honum frá árinu 1950 eru Bandaríkin, Rússland og Kanada en Bandríkin hafa veitt meira en tvöfalt meira en Kanada og Rússland til samans. Veiðarnar hafa verið að dragast saman á undanförnum áratugum. Helstu aðferðirnar sem notaðar eru við veiðar á kóngalaxi eru veiðar með lítilli nót, netum, beittum línum sem lokka fiskinn að beitunni. Þessi aðferð gefur bestu gæði vörunnar, því fiskurinn er unninn lifandi og ferskur úr sjó. En einnig eru veiðar stundaðar af áhugamönnum á stöng. Allt eru þetta veiðarfæri sem koma í veg fyrir eyðileggingu á heimkynnum laxins og annarra lífvera á þeim stöðum sem laxinn heldur sig. Meðaflinn er mjög lítill og þá aðallega aðrar laxategundir. Kóngalaxinn er veiddur að mestu leyti yfir sumartímann og á síðasta ári (2012) var gefinn út kvóti upp á 266.800 dýr þar sem að 70% kvótans mátti veiða yfir sumartímann. Kvótanum var svo skipt niður eftir veiðarfærum með eftirfarandi hætti, 4,3% af kvótanum mátti veiða með nót, 2,9% með netum, 80% með beittri línu og um það bil 13% á stöng. Langmestur meirihluti af veiddum kóngalaxi er veiddur við Suðaustur–Alaska en árið 2010 veiddust þar 262 þúsund laxar.[6]

Árið 2010 var meðalverð á kíló af kóngalaxi til báta um það bil 942 íslenskar krónur, miðað við gengi á þeim tíma. Kóngalaxinn er eftirsótt vara af neytendum vegna þess hversu ríkur hann er af omega-3-fitusýrum, B12 vítamíni og próteinum. Kjötið er einnig olíuríkara en í öðrum löxum og því mýkra. Kóngalaxinn er seldur ferskur, frosinn, reyktur og niðursoðinn. Veiðarnar eru sjálfbærar og fyrir vikið er varan eftirsóttari. Helsti markaður fyrir kóngalax er Norður-Ameríka en mikill meiri hluti af þeim laxi sem er veiddur er seldur þangað.[7]

Tilvísanir[breyta]

  1. Myers, J. M., Kope, R. G., Bryant, G. J., o.fl. (Febrúar, 1998). National Marine Fisheries Service Úttekt. Sótt 22 janúar 2013 af http://www.fws.gov/yreka/HydroDocs/Myers_etal_1998.pdf
  2. NOAA Fisheries. (2013). Chinook Salmon(Oncorhynchus tshawytscha). Sótt 27. janúar 2013 af http://www.nmfs.noaa.gov/pr/species/fish/chinooksalmon.htm#distribution
  3. NOAA Fisheries, 2013.
  4. NOAA Fish Watch. (e.d.). Chinook Salmon. Sótt 27. janúar 2013 af http://www.fishwatch.gov/seafood_profiles/species/salmon/species_pages/chinook_salmon.htm
  5. NOAA Fish Watch. (e.d.). Chinook Salmon. Sótt 03. febrúar 2013 af http://www.fishwatch.gov/seafood_profiles/species/salmon/species_pages/chinook_salmon.htm
  6. NOAA Fish Watch. (e.d.). Chinook Salmon. Sótt 03. febrúar 2013 af http://www.fishwatch.gov/seafood_profiles/species/salmon/species_pages/chinook_salmon.htm
  7. Welch, Laine. (2011). Strong prices for iconic chinook salmon so far in Southeast. Sótt 5. febrúar 2013 af http://classic.Alaskajournal.com/stories/051311/fis_spfics.shtml
Einkennismerki Wikiorðabókar
Wikiorðabókin er með skilgreiningu á orðinu
Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist