Torfbær

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Torfbær (burstabær) á Skógum.

Torfbær (stundum einnig talað um torfkofa eða torfhús) er hús sem er reist úr torfi að mestu eða nær öllu leyti. Torfbæir voru með timburgrind (og/eða steinhleðslum), og voru helsta hústegund á Íslandi frá 9. til 19. aldar. Þeir voru þó ekki alltaf burstabæir eins og flestir þeir bæir sem varðveist hafa, slíkir bæir komu ekki til sögunnar fyrr en seint á 18. öld.

Einangrun torfbæjanna[breyta]

Torfbæirnir voru býsna vel einangraðir, þ.e. héldu vel heitu innandyra þó kalt væri úti. Í viðtali við Gunnlaug Halldórsson, í Morgunblaðinu 1975, spyr blaðamaður hann af hverju Íslendingar hafi ekki gert tilraunir með önnur byggingarefni en torf og grjót. Gunnlaugar svarar því til með stuttri sögu:

Vilmundur Jónsson síðar landlæknir gegndir héraðslæknisembætti á Langanesi frostaveturinn 1918. Hann bjó í timburstofu, og sat fyrir framan ofn með meðulin sín, sem ekki máttu frjósa. Nú, eitt sinn er hann kvaddur í sjúkravitjun út í sveit, þar sem var torfbær eins og víðast hvar. Þetta var í brunagaddi, en í bæjargöngunum tekur á móti Vilmundi fáklædd kona, sem setið hafði yfir sjúku barni. - Hvar er upphitunin? spurði Vilmundur, en konan glápti á hann, og skildi ekki, hvað hann var að fara. [1]

Gunnlaugur bætti við þetta: Þeir voru nefnilega býsna vel einangraðir þessir gömlu torfbæir, og þurftu enga upphitun.

Torf var líka töluvert notað sem einangrun milli þilja í timburhúsum á fyrri hluta 20. aldar. Annar kostur við torfbæi var að byggingarefnið var ódýrt og yfirleitt auðvelt að nálgast það. Torftekja var talin til hlunninda fyrr á tíð og var torfið skorið í mýrum. Besta torfið er það sem er að uppistöðu rótarkerfi votlendisplantna og inniheldur lítið sem ekkert af leir og sandi. Torfið var ýmist rist með torfljá eða stungið með skóflu. Torfið var látið þorna áður en hlaðið var úr því, annars var hætta á að það sigi saman og veggir aflöguðust.

Viðhald[breyta]

Gamall klömbruhlaðinn torfveggur í Laufási við Eyjafjörð.

Torfbæirnir voru samt lélegur húsakostur, og oft þurfti að lappa upp á slíkar byggingar, þar sem torf endist yfirleitt skemur en annað byggingarefni. Í Þjóðólfi, árið 1862, er því lýst hvað gerði það að verkum að skjanna þurfti oft upp á torfbæi og sagt frá því að Íslendingar séu:

... alltaf að byggja sama [Torfbæinn] svoað segja árs árlega; eitt árið hefir vatn hlaupið í einhvern vegginn eðr gaflaðið eða frostið klofið og sprengt inn, annað árið er þaktróðið orðið ónýtt og fúið svo að þaktorfið liggur inná viðum, og þarf að rífa þakið og leggja nýtt tróð á húsið, fjórða árið brotinn sperrukjálki eða 1-2 langbönd eða mæniás og þarf enn að rífa þakið fyrir þá sök, fimta árið er ytra þekjan rofin og þarf að tyrfa allt húsið að nýu o.s.frv. Þetta er vanalegi gángurinn í húsbyggíngum hér á landi yfir höfuð að tala.

Torfhleðsla er handverk sem var í þann veginn að glatast og örfáir sem kunnu handbragðið en á síðustu árum hefur áhugi vaknað á að varðveita þá þekkingu og reynslu sem byggðist upp á þúsund árum og hafa meðal annars verið haldin námskeið í torfhleðslu til að kenna fólki að nýta torf til mannvirkjagerðar.

Viðhorf til torfbæja[breyta]

Í bók sinni Dagur í senn, eftir Halldór Laxness, segir hann meðal annars:

Má vera að oss hitaveitufólki og rafmagnsljósa veitist erfitt að setja oss fyrir sjónir mannlíf sem býr í torfi, samlitt grundinni, fólk sem lifir og trúir hjá grútartýru og bakvið hélaðan skjá. Þó er þetta mannlífið sjálft, heitt og ríkt; og eilíft; og stjörnurnar skína ofanaf festíngunni.

Tengt efni[breyta]

Tilvísanir[breyta]

  1. Morgunblaðið 1975

Tenglar[breyta]