Sækýr

Úr Wikipediu, frjálsa alfræðiritinu
Stökkva á: flakk, leita
Sækýr
Sækýr
Sækýr
Vísindaleg flokkun
Ríki: Dýraríkið (Animalia)
Fylking: Seildýr Chordata
Flokkur: Spendýr Mammalia
Ættbálkur: Sirenia
Ætt: Trichechidae
Gill, 1872
Ættkvísl: Trichechus
Linnaeus, 1758

Sækýr (eða sænaut [1] ) er stórt sjávarspendýr af ættbálknum Sirenia en hann þróaðist út frá fjórfættum landspendýrum fyrir meira en 60 milljónum ára. Fullorðin sækýr mælist frá 2,5 til 4,5 metra á lengd og getur orðið allt að 700 kg.

Sækýr[breyta]

Þessar sérkennilegu skeppnur er oft kallaðar góðu eða ljúfu risarnir. Nanfngiftir kemur af því hve stórar þessar skepnur geta orðið og hve friðsælar og róandi áhrif þær hafa.

Talið er að sækýr hafi verið landdýr og gengið í sjóinn fyrir 60 miljón árum, nánasti frændi þeirra á landi er fíllinn, húð þeirra er svipuð og hjá frændum þeirra fílunum, augun eru svipuð og stórar eru þær en þá er líka upptalið hvað er líkt með skyldum þar. Sækýr eru með ljúfustu spenndýrum. Sem dæmi um hve friðsamar þær eru er að þær synda alltaf í burt frá vandræðum ef þess er kostur, þá er talið að sækýr eigi enga náttúrulega óvini. Það eru þrjár tegundir sækúa (sirena) Trichechus manatus, sem eru allar í útrýmingarhættu; Amazon-sækýrin, vestur-afríska sækýrin og vestur-indverska sækýrin sem aðalega verður fjallað um hér. Allar eru þær svipaðar í útliti og eru eins og litlir kafbátar þegar þær fljóta í gegnum vatnsstrauminn. Meðal sækýr er rúmir þrír metrar á lengd og 450 kg. Þær geta þó orðið mun stærri eða allt upp í fimm metrar og 1600 kg. Kvendýrin eru yfirleitt stærri. Sækýr lifa í allt að 70 ár ef þær eru í góðu náttúrulegu umhverfi, 30 til 35 ár ef þær eru fangaðar

Ýmsar sögur fara af því hvernig nafngiftin kom til á sækúnum. Orðið „manatee“ kemur væntanlega frá Carib Indian og þýðir „brjóst“ en sækýrin hefur afkvæmið sitt á spena eins og önnur spendýr, sækýr kemur væntanlega af því að þær eru stórar og eru lengi að melta gróðurinn sem þær éta eins og kýrnar. En vísindanafnið manatus þýðir að hafa hendur en sækýr eru þekktar fyrir að nota framhreyfana til að slíta upp gróður, kroppa í bakka og snerta hvor aðra og hluti sem þær eru forvitnar um, þetta á þó eingöngu við vestur-indversku sækýrnar.

Lifnaðarhættir[breyta]

Sækýr eiga enga þekkta óvini nema manninn, vegna þess hve hægt þær fara, en meðal hraði þeirra er þrír til fimm km á klukkustund og að þær sækja mest af fæðu sinni nálægt árbökkum og ströndum þá lenda þær oft í árekstrum við hraðbáta, sjóþotur og veiðafæri manna. Sækýr hafa þykka grófa húð, stutta og breyða hreyfa og flatann breiðann sporð. Nasir þeirra lokast Þegar þær kafa og lungu þeirra liggja langsum ólíkt öðurm spendýrum en það eykur jafnvægi þeirra í vatninu. Þær eru með marga vöðva sem umlykja lungun og gera að verkum að þær geta andað hraðar frá sér en önnur sepndýr og því verið fljótar að fara í kaf aftur. Sækýr geta kafað í allt að 15 mínútur í einu en venjlega koma þær upp til að anda á þriggja til fimm mínútna fresti. Sækýr hafa engin ytri eyru en þær hafa mjög stór innri eyru og heyra mjög vel, þær gefa frá sér margskonar hljóð og nota þau í samskiptum sín á milli, hver móðir hefur sérstakt hljóð fyrir sinn kálf og hver kálfur ákveðið hljóð fyrir sína mömmu, þegar þær eru á sundi haldast þær oft í hendur (hreyfa). Sækýr eru mikið fyrir að snerta hver aðra og hjálpast að við að hreinsa snýkjudýr og gróður sem festist á þeim. Þær eru félagslyndar en þurfa samt að hafa visst svigrúm útaf fyrir sig, þær ferðast oft í hópun en líka einar, það er engin foringi og allir jafn réttháir í hópnum. Sækýr á öllum aldri leika sér og oft saman, þær eiga auðvelt með að læra og bregðast fljótt við nýjum áreitum.

Stofninn[breyta]

Í Flórída eru talin vera um 2000 sækýr en heimsstofninn af vestur-indverskum sækúm er talinn vera 3000. Á veturna sækja þær upp í ár og uppsprettur þar sem vatnið er heitara, stundum sjást allt að 300 sækýr við sömu uppsptettuna. Sækýr fjölga sér hægt, kýr þarf að ná fimm til níu ára aldri til að verða kynþroska en tarfurinn verður ekki kynþroska fyrr en níu ára. Þegar kemur að fengitíma leika þær sér mikið saman, klóra hvert öðru á maganum, faðmast og kyssast, síðan skiljast leiðir og þrettán mánuðum seinna fæðist kálfurinn en þær eiga oftast bara einn kálf í einu þó einstaka tvíburar fæðist. Kálfurinn er 25 til 39 kíló og 1,2 metrar við fæðingu, hann er á spena í allt að tvö ár og fylgir mömmu sinn lengur en það. Spenarnir eru fyrir aftan hreyfana, kálfurinn stingur hausnum uppí „handakrikann“ og drekkur í kafi. Þegar kálfurinn er mánaðar gamall byrjar hann að narta í mjúkan gróður, í kringum ársgamall er kálfurinn orðinn 1,8 metra langur og 300 kg. Kálfur fer aldrei langt frá móður sinni þessi fyrstu tvö ár, hann sefur undir hreyfum hennar, ofan á baki eða jafnvel á sporði hennar, þau talast á í sífellu, móðirin kennir kálfinum að velja þann gróður sem hann borðar, hvar hann finnur ferskt vatn að drekka, leikur við hann og leggur jafnvel fyrir hann þrautir en hún skammar hann líka og stundum fá þeir flengingu. Ef sækýr finnur kálfinn sinn í hættu syndir hún á milli kálfsins og hættunnar síðan stýrir hún kálfinum frá hættunni.

Fæða og hirða[breyta]

Sækýr eru að éta í allt að níu klukkutíma á dag. Fæðan samanstendur af ýmsum vatnagróðri og laufblöðum sem falla af trjám. Magi sækúnna er með sérstakar bakteríur sem auðvelda meltinguna en samt tekur það næstum sjö daga að melta. Fullorðin sækýr étur um 45 kíló af gróðri á dag, þær hafa engar framtennur en byrja á því að tyggja matinn með hvössum gómum og síðan tyggja þær með jöxlunum sem eru 24 til 32. Jaxlarnir eyðast og falla út en nýir koma upp í staðinn aftast og þrýsta tönnunum fram. Eftir hverja máltíð þrífa sækýr tennurnar ýmist með litlum steinvölum sem þær rúlla upp í sér og milli tannanna og spíta svo út úr sér aða með greinum sem þær stinga upp í sig. Þær hafa líka sést nota reipi til dæmis í akker á bátum sem tannþráð. Sækýr virðast mjög þrifnar og hjálpast að við að hreinsa hrúður, snýkjudýr og gróður hver af annarri.

Óvinurinn, maðurinn[breyta]

Eins og fyrr segir er maðurinn eini óvinur sækýrinnar. Úr því að sækýr eru forvitnar og vingjarnlegar við manninn koma þær oft upp að þeim og bátunum þeirra með þeim afleiðingum að þær lenda í skrúfublöðum og netum. Einnig leita þær að ferskvatni til að drekka hjá mannfólki sem lætur vatn renna í slöngum fyrir þær. Oft er alls konar dót þar í kring sem þær forvitnast um og jafnvel smakka á og valda þeim dauða. Sett hafa verið lög til verndar sækúm í Flórída þar sem hraði báta og annarra sjófarartækja hefur verið takmarkaður, einnig eru ákveðnar reglur um að synda í nálægði við þær.

Þjóðsögur um sækýr[breyta]

Fyrir langa löngu tilkynntu sjómenn að þeir hefðu séð gullfallegar skeppnur sitja á skerjum, þegar þeir silgdu framhjá heyrðu þeir sérkennileg hljóð sem mynntu á konur syngja, þegar þeir sáu síðan sporðinn héldu þeir að þetta væru hálf-konur og hálf-fiskur. Þeir kölluðu þær sírenur eða hafmeyjar. Þessir sjómenn hafa ekki haft góða sjón eða hafa verið of lengi á hafi úti fyrst þeir sáu ekki að hafmeyjar þeirra voru sköllóttar, feitar og hrukkóttar. Íslenskar þjóðsögur hafa líka að geyma sagnir um sækýr, þær áttu að lifa í sjónum en villast stundum á land, í sögunum voru þessar sækýr eins og venjulegar kýr nema með blöðru yfir grönunum, ef tókst að sprengja blöðruna urðu kýrnar að landkúm með þeirri undantekningu þótt þær væru alltaf gráar, mjólkuðu betur og langaði alltaf í sjóinn aftur.

Tilvísanir[breyta]

Tenglar[breyta]

Wikimedia Commons er með margmiðlunarefni sem tengist